Ik weet wel dat sommige lezers er anders over denken, maar wat mij betreft kan geen poezenplaatje op internet op tegen tekeningen als de volgende:

Hier wordt voorgerekend hoe je de betekenis van de zin ‘Laura ziet Karel niet’ kunt bepalen uit de samenstellende delen. Boven ieder woord staat de logische formule voor dat woord (eigennamen zijn simpel: Karel=k en Laura=l), maar de formules voor niet en ziet zijn wat ingewikkelder. Boven iedere combinatie van woorden staat een gecombineerde formule, de hoogste formule is die voor de hele zin: ~Z(l,k) (de S die erboven staat betekent sentence).

Onnozel

Dat je de betekenis van zinnen kunt uitrekenen aan de hand van de betekenis van de woorden is een zeventiende-eeuwse droom (van Leibniz, bijvoorbeeld) die in de twintigste eeuw vleugels kreeg en leidde tot een van de interessantste takken van de taalkunde, de formele semantiek. Het woord formeel betekent hier dat je ervan uitgaat dat er geen enkel aspect van de betekenis is die je niet concreet kunt maken, als onderdeel van de formule. Ik heb van weinig spijt in mijn leven, maar dat ik geen semanticus ben geworden is er wel een van. (Het was mijn favoriete vak als student; maar ik was te onnozel en daarom werd ik fonoloog.)

Er bestaan bijna geen goede inleidingen in die formele semantiek, en al zeker niet in het Nederlands. Het boek Logica, taal en betekenis van L.T.F. Gamut stamt uit de vroege jaren tachtig. Dat het oud is, is op zich misschien nog niet eens zo’n groot bezwaar (voor een inleiding), maar het is ook niet meer te krijgen

No-nonsense

Jeroen van Craenenbroeck en Guido Vanden Wyngaerd zijn bij mijn weten ook niet in de eerste plaats semantici, maar syntactici; zij vulden nu het gat met hun leerboek Formele semantiek. Een inleiding in de formele analyse van betekenis. 

Het is een aantrekkelijk, compact leerboek geworden dat je aan studenten kunt aanbieden in hun tweede semester. Ze hoeven nog niets te weten over semantiek, al moeten ze wel een beetje eenvoudige syntaxis kennen. Wanneer je in de bovenstaande figuur begrijpt wat NP, VP en NegP zijn, kun je dit boek aan, want de rest van de notatie wordt uitgelegd. Althans, het lijkt me wel behoorlijk pittig. In 128 pagina’s word je van nul geleid naar zogenoemde gegeneraliseerde kwantoren – de oude Gamut (hoe zou het met hem gaan) spendeerde daar heel wat meer pagina’s aan.

Alles bij elkaar biedt Formele semantiek een compacte, gedegen inleiding in de basisbeginselen van een mooi vakgebied, met een nadruk op met name de eigenschappen die voor syntactici van belang zijn (zoals kwantificatie). Het is een fijn no-nonsense boek dat je no-time in staat stelt van de betekenis te bepalen van zinnen als Elke student lacht. Dat is in ieder geval de laatste opdracht – en wie wil dat nu niet?

Jeroen van Craenenbroeck en Guido Vanden Wyngaerd. Formele semantiek. Een inleiding in de formele analyse van betekenis. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2015. Bestelinformatie bij de uitgever.