President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (30/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 30. <blendle>

Waarom gebruikt een schrijver het voegwoord of in een verzonnen verhaal? In de aflevering van vandaag vinden we twee voorbeelden:

Opa Ban lag (of zat) hoog opgericht tegen twee enorme kussens, waarvoor het bed te smal leek. (1)

Mijn moeder moest in Muiderberg de plaats innemen van zijn vier zussen, die ergens in Oekraïne in een anonieme groeve of asla rustten. (2)

In het dagelijks taalgebruik impliceert of altijd een soort vaagheid, een niet gemaakte keuze.  Dat is het duidelijkst als het over de toekomst gaat (‘ik ga vanmiddag wandelen of vissen’) of over de wensen en gedachten van een ander (‘wil je koffie of thee?’) In een verhaal dat de pretentie heeft waargebeurd te zijn, wordt die keuze vaak ingegeven door onzekerheid: ‘Hij was dronken of veel te slaperig, en daarom is hij in het ravijn gereden.’

Asla

Paradoxaal genoeg zorgt juist die vaagheid ervoor dat of in fictie realistisch werkt. In een verzonnen verhaal kan de schrijver iedere keuze maken die hij wil, dus er is geen reden voor onzekerheid. Juist die onzekerheid maakt het verhaal ‘echter’

Voorbeeld 2 laat dat zien: Natan en zijn opa weten niet wat er met de overschotten van de oudtantes is gebeurd. Overigens is in dit geval de onzekerheid waarschijnlijk nog groter: de vrouwen zijn vermoedelijk slachtoffers van de nazi’s en hun lichamen bevinden zich dan misschien nog wel ergens anders dan in een ‘asla’ of een ‘groeve’. De keuze wordt dus preciezer gemaakt dan hij vermoedelijk is.

Halverwege

Voorbeeld 1 is nog wat interessanter. Het of-deel staat hier ook nog tussen haakjes. Op de een of andere manier, die ik niet goed begrijp maar wel duidelijk aanvoel, betekent dit niet dat Natan zich nu hij het verhaal vertelt ineens niet meer herinnert of zijn opa nu zat of lag. Je interpreteert het automatisch als: opa bevond zich in een houding die halverwege tussen liggen en zitten.

Ook dat is juist door die vaagheid een realistisch detail; realistischer bijvoorbeeld dan wanneer Van der Heijden had geschreven wat ik net schreef ‘halverwege tussen zitten en liggen’, want dat maakt het toch weer preciezer. Een schrijver die het zich in zijn fantasie gemakkelijk wil maken, zet zo’n opa in een houding die je met één woord kunt beschrijven. Maar hier hebben we iemand in een bed in een pose waarvoor geen goede woorden zijn. Precies dat maakt het beeld echter.

De A-index van vandaag is 7,91 (bovengemiddeld)
De A-index tot nu toe is 7,99 (stabiel)