President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (33/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 33. <blendle>

Een van de stilzwijgende afspraken tussen sprekers en luisteraars, schrijver en lezers, is dat je nooit zómaar wat zegt. Er zit altijd een bedoeling achter. Probeer het vanavond maar: zeg zomaar wat tegen je disgenoot (‘Ik vind paars en blauw een mooie combinatie’). Die opmerking kán de ander niet interpreteren als zomaar een losse mededeling. Hij zal proberen hem te interpreteren als een bijdrage aan het gesprek.

Dat is niet altijd gemakkelijk. Ik weet bijvoorbeeld niet goed wat ik aanmoet met de eerste zin van de aflevering van vandaag:

Na de begrafenis van opa Ban keek ik in mijn ouderlijk huis samen met de uitgedunde familie naar het journaal van acht uur: of er nog nieuws was over MX17

In het bijzonder raak ik een beetje in de war van de zinsnede de uitgedunde familie. Wat wil de schrijver ons daarmee vertellen?

Schimmige oom Niels

Waarom wordt ons hier expliciet verteld dat de familie is ‘uitgedund’? Is dat woord niet volkomen overbodig? De gemiddelde lezer mag inmiddels toch wel geacht worden op de hoogte te zijn van het feit dat de vader, moeder én opa van Natan allen onlangs zijn overleden. Was de zin minder informatief geworden als er had gestaan ‘samen met de familie’? Hadden we dan gedacht dat die familie ineens voltallig aanwezig was?

Daar komt bij dat we omgekeerd juist eigenlijk heel weinig informatie krijgen over de huidige samenstelling van de familie. Voor mij wordt het daardoor moeilijk een beeld te krijgen van deze scene. Zitten Natan en Branda hier nu in een huis vol omen, tantes, neven, nichten en allerlei aanhang, of is er alleen die schimmige ‘oom Niels’ met zijn wijsneuzige commentaar?

Helleveeg

Aan de ene kant wordt ons dus iets overbodigs verteld (de familie is uitgedund) aan de andere kant wordt ons nuttige informatie onthouden: uit hoeveel leden bestaat die familie überhaupt?

Omdat de menselijke geest niet anders kan dan interpreteren dragen die paar woorden zo bij aan de sfeer die President Tsaar sowieso heeft: de doden tellen meer dan de levenden. Dit is een boek van doden. Zo’n beetje iedereen van enig belang is dood, of toont pas haar ware gezicht achter een ‘fragmentatiebom van kubusjes’. De enige die leeft is hoofdpersoon Natan, van wie we weten dat hij door de schrijver gemodelleerd is op een dode. We zijn hier in de onderwereld.

Gemis en de dood

Een ander aspect daarvan is dat mensen nauwelijks enig medegevoel vertonen. Neem Branda: sinds de dood van de ouders van haar vriend heeft ze alleen maar uiting gegeven aan haar eigen tinnitus en haar jaloezie. Wanneer de familie naar de nasleep kijkt van de ramp die twee familieleden heeft getroffen, maakt ‘oom Niels’ opmerkingen over de propagandawaarde van de filmpjes voor de Oekraïense geheime dienst. Ook over het gevoelsleven van Natan, de ik-verteller worden ons nauwelijks mededelingen gedaan.

Het zijn allemaal spoken en geesten. Wie leeft, verbergt zijn of haar gezicht achter een masker van blokjes.

Ik zeg niet dat Van der Heijden die stemming van doodsheid bewust heeft willen versterken door die zinsnede de uitgedunde familie te gebruiken. Of dat iedere lezer dit soort interpretaties zo bewust maakt als ik in deze serie probeer te doen. Lezen gaat natuurlijk meestal niet zo bewust, en zelfs bij het schrijven lijkt het me onmogelijk om alles bewust onder controle te raken.

Bij het lezen van fictie raakt het onbewuste van de schrijver soms dat van de lezer. In het geval van President Tsaar is dat een onderbewustzijn van gemis en de dood.

De A-index van vandaag is 8,7 (hoog)
De A-index tot nu toe is 8,03 (stabiel)