Door Marc van Oostendorp

Wat wij Nederlanders te weinig vieren: dat wij rondomzetsels (‘circumposities’) hebben zoals naar…toe en dingen kunnen zeggen als ‘ik loop naar mijn doel toe’, met naar voor mijn doel en toe erachter. In welke andere taal vind je zoiets?

In het Afrikaans. In die taal vind je eigenlijk nog meer rondomzetsels: niet alleen naar…toe maar ook bijvoorbeeld by…uit:

• Hulle het na die swembad toe gehardloop. [1]
• Hy loop by die deur in. [2]

In het laatste geval gebruik je in het Nederlands een achterzetsel (‘hij loopt de deur in’). In het Afrikaans is dat ook mogelijk, zoals je ook in…in kunt gebruiken (‘Hy loop in die deur in’).

Voorwerp

In een recent artikel laat de Afrikaans-Britse taalkundige Theresa Biberauer zien dat er ook anderszins verschillen zijn tussen de constructie in zin 1 en die in zin 2. Je kunt na die swembad toe bijvoorbeeld ook achter het werkwoord plaatsen (in het Nederlands kan dat natuurlijk ook):

• Hulle het gehardloop na die swembad toe.

Maar dat kan niet met de constructie in zin 2:

• Hy het by die deur in geloop.
• Hy het geloop by die deur in. [niet goed]

Het laat volgens Biberauer zien dat de twee constructies anders in elkaar zitten. Enigszins vereenvoudigd komt het erop neer dat in het ene geval by de deur samen het een voorwerp is bij het achterzetsel in, terwijl in het andere geval die swembad toe een voorwerp is bij het voorzetsel na.

Zetselgroep

In zekere zin zijn by en toe natuurlijk ook de minder informatieve delen. Je kunt ze weglaten. De verschillen in plaatsbaarheid blijven dan bestaan. De volgende zinnen zijn woord voor woord in het Nederlands te vertalen:

• Hy het die deur in geloop.
• Hy het geloop die deur in. [niet goed]
• Hy het na die swembad geloop.
• Hy het geloop na die swembad.

Waar ligt dat verschil nu aan? Het is dus in ieder geval altijd goed om de zetselgroep voor het werkwoord geloop te zetten. De vraag is dus waarom geloop na die swembad wel goed is, en geloop die deur in niet.

Problematisch

Volgens Biberauer moet je de structuur van de woordgroep nader te bekijken om dit goed te begrijpen. Die deur in en na die swembad zijn zetselgroepen en het achter- of voorzetsel is daarin het belangrijkste woord, het ‘hoofd’. Die deur in geloop en geloop na die swembad zijn daarentegen werkwoordelijke groepen, met als hoofd het werkwoord geloop.

Kennelijk mag geloop na die swembad wel omdat de twee hoofden daarin aan dezelfde kant staan, maar geloop die deur in heeft de hoofden aan twee verschillende kanten, en dat is problematisch. Na die swembad geloop is in die zin ook problematisch, maar het werkwoord aan het eind mag in het Afrikaans en het Nederlands nu eenmaal altijd.