zegge zn. ‘rietgras’
Middelnederlands alleen in plaatsnamen, bijv. Zecvelt (13e eeuw) ‘Zegveld’ (prov. Utrecht), Zegcamp, Zeccamp (1334, Moordrecht), Segacker (1417, Gelderland); cf. Schönfeld, Veldnamen in Nederland (1950), 65–66. Nieuwnederlands segge (1578), seck (1599, Zeeland), zegge (1608). In dialecten: Vlaams zagge, Zeeuws, Gronings, Drents sek, Twents zegge. Daarnaast Brabants (Kempen, Hageland, Peelland) en sporadisch Limburgs (Zonhoven) zaar(gras), zoor(gras) ‘zegge’.
Verwante vormen: (1) MoWFri. sigge, Oud-Engels secg m., MoE sedge ‘zegge’. (2) Oudsaksisch sahar m./o. (*sahara-), segcar ‘zegge’ (*sagjara-?), saherai ‘zegge’ (< *saharahja-), dat.mv. seón ‘wier, zeegras’ (*sahja- of *seha-); Oudhoogduits sahar, Middelhoogduits saher ‘rietgras’, Nieuwhd. saher ‘rietgras; groene punten van grashalmen of korenaren’. (3) Middeliers seisc v., Welsh hesg ‘zegge, riet’ (< Proto-Keltisch *seski/ā–).
Binnen het Westgermaans contrasteert noordelijk *sagja- m. (Engels, Nederlands) met zuidelijker *sahara-, dat mogelijk uit ouder PGm. *sahaza- komt (zo Kroonen 2013: 421). Zuidoostnederlands zaar, zoor hoort bij Hoogduits saher en is door wegval van h ontstaan; deze variant stamt dus niet van een aparte PIE wortel *ser(p)- ‘scherp’, zoals door Weijnen, Etymologisch Dialectwoordenboek (2003: 422) is verondersteld.
De meeste etymologica beschouwen ‘zegge’ als een afleiding van de PIE wortel *sek- ‘snijden’ (Latijn secare), waarvan in het Germaans o.a. zaag (*sagō-) en *sahsa- ‘mes’ afstammen. In *sah-s-a- zou dezelfde s-stam verwerkt kunnen zijn als in *sah-az-a- ‘zegge’. De naam zou dan van de scherpe bladeren van het rietgras stammen (vergelijk Nhd. Schwertel ‘zegge’ afgeleid van ‘zwaard’). De WGm. variatie tussen *sagja- en *sahaza- moet dan verklaard worden uit secundaire aanpassing aan verschillende woorden die ‘mes’ of ‘scherp’ betekenden.
Kroonen 2013 benadrukt dat ook Keltisch *sesk- en Witrussisch osoka ‘zegge’ betekenen. Samen met Germaans *sok(-os)- zou dat wel een vrij ongebruikelijke klankovereenkomst inhouden. Aangezien we, o.a. vanwege onregelmatige klankovereenkomsten, vermoeden dat meerdere plantnamen in West- en Midden-Europa door de Indo-Europeanen ontleend zijn aan een oudere lokale bevolking, stelt Kroonen dat ‘zegge’ zo’n ontleningen zou kunnen zijn. Maar Witrussisch osoka, in 1925 door Vercouillie in zijn woordenboek genoemd, hoort er niet bij. Samen met Pools osoka, Russisch osóka, osoká ‘zegge’ en Litouws ãšaka, ašakà ‘visgraat, korst’ gaat het op een Baltoslavisch woord voor ‘scherp’ terug (Vaillant, Grammaire comparée des langues slaves. IV : La formation des noms, 1974: 543), afgeleid van BSl. *aḱ– ‘scherp’, waar bijv. ook woorden voor ‘distel’ (Russisch osót) en het bn. ‘scherp’ (Ru. óstryj, Lit. aštrùs ‘scherp’) van afstammen.
Daarmee is de mogelijkheid van een ontleende plantnaam niet meteen van de baan. Maar de overeenkomst tussen Keltisch *se-sk- (mogelijk een geredupliceerd bn. *se-sk-i-) en Germaans *sok-(os-) kan ook van Indo-Europese herkomst zijn. In het Germaans zou de interne variatie dan, zoals gezegd, door latere aanpassingen aan andere woorden met de betekenis ‘mes’ of ‘scherp’.
Van de Nederlandse prof. Beekes, “indogermanist”, is een recente uitspraak, dat er maar bijzonder weinig idg. (=pie) vogelnamen zijn. Ik ken geen uitspraak van hem over plantennamen, maar vogel- en plantnamen bevinden zich wel in hetzelfde betekenisveld, evenals oude woorden die met vlechttechniek en houtbewerking te maken hebben. Het (pas nieuwe) EWN Etymologisch Woordenboek van het Nederlands spreekt zeer nadrukkelijk van “herkomst uit het substraat” van (de meeste van) deze woorden, die ik vanwege het (doodgewoon!) overgeleverd zijn adstraatwoorden noem: non-ie–woorden NAAST de overige woorden van onze (germaanse) taal.
De uit het substraat in onze taal overgegane woorden zijn niet en nooit GELEEND, het zijn OVERGEËRFDE woorden, ERFWOORDEN (vgl. Van der Sijs, Chronologisch Woordenboek). De woorden zijn van de ene TAALFASE in de volgende overgegaan, op dezelfde manier als (woorden in) het Middelnederlands in (/naar) het Nieuwnederlands.
Klaas Jac. Eigenhuis
“De meeste etymologica beschouwen ‘zegge’ als een afleiding van de PIE wortel *sek- ‘snijden’ (Latijn secare), waarvan in het Germaans o.a. zaag.”
Okay, maar plaats dan niet een pgm reco *sag-, wat pie *sok- zou inhouden. De letter-o-ablaut zit misschien ook wel in rus. osoka (waarvan ik graag de oudkerkslav. voorganger zou leren kennen), maar verder alleen nog maar in een mogelijke hitt. verwant, šākk- / šakk- ’to know, pay attention to’. Andere voorbeelden van een letter-o-trap noemt De Vaan 2008 i.v. secô, secāre ‘snijden’ niet.
Debrabandere 2002: 450 heeft wel westvl. zagge ‘Zegge’ opgenomen, maar hij legt niet uit hoe de korte a in zagge ontstaan is. Ik denk uit korte e en vind hiervoor (povere) aanwijzingen in Van Loey 1962: 10: kortrijks “te hachtene” uit ’te hechtene’.
KJE