Door Marc van Oostendorp

Het is treurig dat jullie niet weten wie Ludwig Kunz (1900-1976) was. Zijn leven lang was hij bezig aandacht te vragen voor dichters voor wie er te weinig aandacht was. Nu is hij zelf vergeten. Het is daarom een daad van historische rechtvaardigheid dat er nu een bundel over hem verschenen is, onder redactie van de germaniste Els Andringa.

Kunz, geboren in het stadje Görlitz in het uiterste oosten van Duitsland, was eigenlijk bestemd om in de handel te gaan, maar ontwikkelde al jong een grote belangstelling voor de kunsten en vooral voor de literatuur. Die belangstelling behield hij toen hij in de jaren dertig naar Nederland vluchtte. Na de oorlog kwam hij in contact met de schrijver en dichter Gerrit Kouwenaar en daarmee met de andere experimentele schrijvers van de Vijftigers. Hij vertaalde werk van onder meer Lucebert, Hugo Claus en Hans Lodeizen in het Duits. Zijn oorlogsverhaal vormde de basis van Kouwenaars roman Negentien-Nu.

De hoofdstukken van Avantgarde & Exil geven samen een goed overzicht van Kunz’ leven en werk, al blijft hij ook een wat mysterieuze figuur. Hij gaf nu eenmaal niet veel prijs over zichzelf – niet tegen de kennissen die hij in Amsterdam had (je krijgt in ieder geval niet de indruk dat er grote vrienden bij zaten), en ook niet in geschrifte.

Wat we vooral van hem overhebben, is zijn literaire smaak. Die zich uitte in zijn bibliotheek (waarin vooral Duitse moderne gedichten en kort proza was opgenomen), in zijn keuze van dichters om te vertalen, en natuurlijk uit de vertalingen zelf:

Een gedicht als een ding

een glazen draaideur en de chinese ober
die steeds terugkeert met andere schotels

een parkwachter die zijn nagels bijvijlt
tussen siberische kinderen uit maine

een venus van de voortijd samen met
een spin op de snelweg

een glas moedermelk, een geel
gesteven smoking

een bij, een pennenmes
beide stekend, een vliegtuig
dat oplost in dorpsregen

een gedicht als een ding.

Ein Gedicht als ein Ding

eine gläserne Drehtür und der chinesische Ober
der immer wieder mit andern Schüsseln auflaucht

ein Parkwächter der seine Nägel nachfeilt
zwischen sibirischen Kindern aus Maine

eine Venus aus der Vorzeit gemeinsam
min einer Spinne auf der Autobahn

ein Glas Muttermilch, ein gelblich
gestärkter Smoking

eine Bine, ein Taschenmesser
beide stechend, ein Flugzeug
bald aufgelöst im Dorfregen

ein Gedicht als ein Ding.

In haar hoofdstuk over Kunz en Kouwenaar wijst Andringa erop dat de regel een gedicht als een ding ook vertaald had kunnen worden met ein Gedicht wie ein Ding. In het laatste geval was de betekenis op de voorgrond getreden van een gedicht dat lijkt op een ding, terwijl in de huidige vertaling het betekenisaspect naar voren komt dat het gedicht een ding is. Omdat Kouwenaar waarschijnlijk contact had met Kunz, lost de vertaling deze dubbelzinnigheid in het Nederlandse origineel op.

Els Andringa (Hg.) Avantgarde & Exil. Ludwig Kunz als Kunstvermittler. Autor und Vermittler zwischen den Künsten und Sprachen. Wien: LITVerlag, 2017. Meer informatie bij de uitgever.