Nultaal (4)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

De spatie, die enkele letterpositie ‘wit’ tussen twee woorden, is een magneet voor nultaal-analyse. Dat wit is: leegte, ruimte, niets. En een lege ruimte is dé voedingsbodem voor betekenis.

De spatie tussen woorden betekent altijd iets: einde en begin: het woord ervoor is afgelopen én er begint een volgend woord. Dus echteleegtebestaatniet. Maar blijft de spatie verder leeg? Nee, die leegte kan zelfs een rijk gevulde ruimte worden. Eerst even drie overdreven voorbeelden om u gevoelig te maken voor dit verschijnsel.

Hè, waarom heb je nu Glassex én vaatdoekjes meegenomen. Om het lijstje stonden  toch alleen maar Glassexdoekjes. Nee, er stond Glassex doekjes, en ze hadden trouwens geen Glassexdoekjes.

Hij is minder jarig. Hè, wat doet die spatie daar? Het is toch minderjarig, zonder spatie. Nee, sukkel, ik bedoel dat hij op 29 februari jarig is.

Meneer, wat doet u hier? Het is hier geen nudistenhuis. Maar ik kon me hier toch inschrijven voor de cursus naakt schilderen?  Nee, meneer, het gaat om naaktschilderen.

Tot voor kort kon men voorbeelden van onjuist spatiegebruik opsturen naar een speciale site SOS, Signalering Onjuist Spatiegebruik (www.spatiegebruik.nl). Maar helaas is het meldpunt op deze site gesloten. Jammer, want de onjuiste spatie geeft veel aanleiding tot vrolijkheid. Die spatie heeft ook een speciale naam, de sukkelspatie, een vertaling van het Duitse Deppenleerzeichen. Ja, een spatie heet in het Duits een ‘leegteken’.

Mij gaat het niet om onjuist spatiegebruik, omdat ik graag nultaal wil bestuderen waarin de regels correct zijn gehanteerd. Ik heb kunnen vaststellen dat een spatie zo krachtig is dat die de letterlijke betekenis van een woord kan doen oplichten. Kijk maar naar de volgende zinnen:

• Dit echtpaar is een echt paar.
• Zij kan goed praten, maar dit kan ze niet goedpraten.
• Ten slotte zei hij: Ik neem er nog één. Ik ben tenslotte maar eens in de vier jaar jarig.

De spatie voor ‘paar’, ‘praten’ en ‘slotte’ zorgt ervoor dat de letterlijke betekenis van het woord erna duidelijker oplicht. Er zijn talrijke voorbeelden. Vergelijk ademhalen en water  halen, het huishouden en het huis houden (niet verkopen), enz. Er zou een site SBS moeten komen: Signalering Betekenisvolle Spaties. Op die site zouden dan ook moeilijke gevallen als deze kunnen worden behandeld, zoals deze:

• Het ziet ernaaruit. (dat het gaat regenen: lijken)
• Hij ziet ernaar uit. (om op vakantie te gaan: zich verheugen)
• Het ziet er naar uit. (zei de arts op de eerste hulp)

De spatie, die voor zulke grote verschillen kan zorgen, verdient veel meer aandacht. Dit ‘leegteken’ verwijst niet naar leegte, maar naar ruimte: een ‘niets’ vol geheimzinnige betekenis. De astrofysica kent haar immense zwarte gaten, de spelling kent haar minieme witte gaten.