Door Marc van Oostendorp

Weinig dingen zijn zo leuk om te lezen als een hartstochtelijke liefdesverklaring. Wat is een boek? van Paul Dijstelberge is daarom waarschijnlijk hét december voor iedere boekenliefhebber.

Zelden werd zo zinnelijk geschreven over het boek. Dijstelberge is op zijn best als hij over de fysieke aspecten schrijft. Hoe in de middeleeuwen inkt werd gemaakt: “van water, gekneusde galappels – dat zijn door galwespen gemaakte bollen die vindt op eikenbladeren, Arabische gom en ijzersulfaat”. De omgeving van een klassiek schrijverstype in Parijs: “De straat lag nog in de schaduw tussen flats en hoge tuinmuren en het rook naar vochtige aarde en rottende plantenresten. Voor de schrijver lag een groot notitieboek, de rechterpagina was bedekt met geschreven tekst, de linker ook maar dat waren losse aantekeningen en ze waren uitbundig beplakt met gekleurde papiertjes met nóg meer aantekeningen.” De werkwijze van Sennefelder, de uitvinder van de lithografie: “In eerste instantie beet hij de letters en afbeeldingen et een zuur in de steen uit, net zoals de lijnen van een ets in een koperplaat worden uitgebeten.”

Een boek is, kortom, een fysiek object – een heel complex object waaraan door de eeuwen heen allerlei specialisten hebben gewerkt, een ding dat niet tot stand kan komen zonder je handen vuil te maken, een ding dat je daarom ook niet zonder handschoenen aanvat.

Wat is een boek is een populair-wetenschappelijke inleiding in de boekwetenschap, de wetenschappelijke studie van het boek door de eeuwen heen – van de Egyptenaren tot nu. De hoofdstukken gaan allerlei betrokkenen langs en hun bijdrage in de productie van boeken: de schrijver, de uitgever, de ontwerper, de zetter, enzovoort, tot het uitkomt bij de boekwinkel en de grote buitenwereld. In het laatste hoofdstuk neemt het boek dan nog een verrassende wending, als Dijstelberge uitlegt hoe je tegenwoordig met de computer zelf een boek kunt ontwerpen. Die uitleg is heel praktisch – je kunt Wat is een boek naast je Mac leggen en meteen aan de slag gaan.

Want een boek over boeken kan natuurlijk niet zwijgen over computers. Dijstelberge laat er geen misverstand over staan: de computer is een zegen voor de boekenwereld, want nooit is het gemakkelijker geweest om boeken te maken, of allerlei titels te kopen die alleen online te vinden zijn, nooit werd er meer papier gemalen, meer inkt gegoten dan in ons digitale tijdperk.

Alleen digitaal lezen, daar gelooft Dijstelberge duidelijk niet in. Af en toe onderbreekt hij zijn betoog om een tirade af te steken tegen het e-book en erop te wijzen dat dit natuurlijk nooit wat gaat worden. Mij lijken die tirades steeds wanhopiger te worden en ook steeds vreemder. Dat het e-book nog verdwijnt lijkt me ongeveer even onwaarschijnlijk als dat het papieren boek geheel en al verdwijnt. In plaats van een oorlog te suggereren tussen die twee lijkt het mij interessanter om na te denken over de vraag hoe die twee zich tot elkaar verhouden.

Maar tegelijk horen die aanklachten tegen het vermaledijde elektronische boek natuurlijk ook bij de intense liefde, die wil kunnen aanraken en ruiken, niet alleen maar van een afstandje wil kijken. Koop Wat is een boek? op papier en geef het aan al je medeminnaars.

Paul Dijstelberge. Wat is een boek? Een kleine geschiedenis. Amsterdam: AUP, 2018. Bestelinformatie bij de uitgever.