Door Henk Wolf
Er zijn Nederlandstaligen voor wie reflex een onzijdig woord is. Laatst sprak ik met iemand die dingen zei als ‘het reflex’ en ‘een sterk reflex’. Ik vroeg of reflex voor haar een de-woord of een het-woord was en ze antwoordde zonder aarzelen: ‘een het-woord’.
Op internet zijn ook voorkomens te vinden van ‘het reflex’. Het zijn er geen duizenden, maar wel te veel om alleen typfouten te zijn. Hieronder staan een paar voorbeelden:
- Het reflex zorgt voor de productie van endorfines, een neurotransmitter dat pijnstillend werkt en een fijn en verzadigd gevoel geeft.
- Dat heeft te maken met het reflex dat ontstaat als je zenuwen geprikkeld worden.
- Het reflex wordt getriggerd door het kijken naar de hand waardoor een onbewuste knijpbeweging ontstaat.
- Je kan je voorstellen dat het lastig is naar links te kijken en tegelijk je armen en benen mee te bewegen volgens het reflex (die ga je dan strekken).
- Het reflex van de musculus stapedius zou normaal gesproken pas in werking treden als er een geluid harder dan 100 decibel wordt …
- toeschietreflex zelfst.naamw. [biologie] het reflex van het naar buiten laten spuiten van moedermelk uit de melkklieren Bron: Wikiwoordenboek – toeschietreflex.
- Hierna verdwijnt het reflex langzaam.
Voor mij is reflex een de-woord. Dat is ook de vorm die verreweg het meeste voorkomt. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal, de onlineversie van Van Dale en woordenlijst.org geven uitsluitend het mannelijk woordgeslacht aan bij reflex.
Toch is het onzijdige reflex niet gloednieuw. In een encyclopedie uit 1931 vind ik op de DBNL bijvoorbeeld:
- De eenvoudigste vorm van functie van het zenuwstelsel is het reflex (zie aldaar),
Wel valt bij het zoeken op internet op dat relatief veel van de gevonden citaten komen van sites over baby’s. Dat zou erop kunnen wijzen dat een al lang sluimerende marginale variant bij jonge vrouwen in gebruik is gekomen. De spreekster bij wie ik het onzijdige reflex als eerste opmerkte, is ook een jonge vrouw. Dat is vaak een groep die vooroploopt bij taalvernieuwing. Dan zou het onzijdige reflex een opkomend verschijnsel kunnen zijn. We wachten het af.
Tja, kleine kinderen krijgen hun eerste fatsoenlijke Nederlands op de bewaarschool te horen.
Taalvernieuwing.. Ik hoor ook nogal wat mensen (jonge mannen in dit geval) ‘die mooie meisje’ zeggen; ook taalvernieuwing? Er bestaat niet zoiets als een fout lidwoord gebruiken?
Wat dat boek uit 1931 betreft: dat is geen medisch boek. Het heet ‘Encyclopaedisch handboek van het moderne denken’, en uit de artikelen waarin ‘het reflex’ staat, blijkt duidelijk dat de schrijver niet medisch of biologisch onderlegd is (om het zacht uit te drukken).
Kan het hier niet gaan om een soort hypercorrectie? Woorden met ‘het’ klinken vaak chiquer, omdat de default in het Nederlands ‘de’ is. Mensen kunnen dan bij laagfrequente zelfstandig naamwoorden bedenken dat het om een het-woord moet gaan, als ze willen dat het chiquer klinkt. Wellicht is dat hier ook het geval.
(Andersom komt natuurlijk ook voor, waarbij het-woorden de-woorden worden, al kan er dan ook een betekenisverschil optreden, maar het gaat dan om de minder frequente betekenis, zoals ‘de figuur’ voor een illustratie in een artikel.)
Als een woord van genus verandert, komt dat meestal door invloed van een ander woord dat er sterk op lijkt of in dezelfde betekenissfeer thuishoort. Zo is “beest” ooit een het-woord geworden, hoogstwaarschijnlijk onder invloed van “dier”. Zou dat hier ook kunnen en welk woord zou hier dan van invloed kunnen zijn? “Effect” misschien?