De afgelopen drie dagen – er was weer eens commotie in de wereld van de taalijveraars want iemand dacht dat iemand anders had gezegd dat we ons over andere dingen druk moeten maken dan groter als – hebben veertien mensen me een variatie toegestuurd op de volgende kwinkslag. (Veertien!)
- Taal is leuker dan je denkt. Taal is leuker als je denkt.
De suggestie is dat er een kostbare nuance verloren gaat als we zomaar iedereen toestaan om leuker als te zeggen in plaats van leuker dan. En als zilverpapiertje zit om die bonbon van gekscherendheid dan nog de suggestie dat het hypothetische verschil kennen tussen leuker dan en leuker als iets te maken heeft met denken.
Maar deze keer kwam ineens iemand met een briljante suggestie:
Ik had daar nooit bij stil gestaan, maar het lijkt me juist: “Taal wordt beter als dat je denkt” betekent hetzelfde als “Taal wordt beter dan je denkt” en niet als “Taal wordt beter als (op voorwaarde dat) je denkt”.
Wat een grappige observatie. Er bestaat best veel literatuur over dubbele voegwoorden in informeel Nederlands en dialecten (ik weet niet wie of dat er komt), en ik wil niet zeggen dat ik die literatuur helemaal ken, maar ik heb gisteren nog enkele sleutelpublicaties nagekeken en ik geloof niet dat deze observatie er wordt gedaan. Er wordt wel af en toe gesproken over een nog net wat ander gebruik van als dat, bijvoorbeeld in de recente scriptie van Levi Remijnse (uit een 17e-eeuwse bron)
- als dat ick noch gesondt ben van herten.
Hier wordt als dat gebruikt om de bewering ‘ik ben nog gezond van hart’ extra nadruk te geven, maar er is geen sprake van een vergelijking. Remijnse wijst er ook op dat als en dat zich verder lastig laten combineren. Dat maakt het raadsel waarom je dan wel kunt zeggen ’taal is leuker als dat je denkt’ nog net wat groter.
Overigens kan als dat natuurlijk niet altijd dan vervangen. Dat is een voegwoord, en het lukt dus ook alleen bij zinnen. Ik geloof niet dat er iemand is die kan zeggen ‘Ik ben groter als dat jij’.
@Seeltersk, dat ben ik – wie wil bijhouden wat er over het Fries van het Saterland te melden is, is hierbij uitgenodigd me te volgen.
Ik denk dat de Friese schrijfconventie om het tweede voegwoord ook op schrift te gebruiken, maakt dat ik me zo van het verschil bewust ben geworden.
Excuses, dat had ik niet in de gaten dat jij dat was!
Je kunt wel zeggen: ‘Ik ben groter als dat jij bent.’ Dat maakt het nog gekker dat ‘Ik ben groter als dat jij.’ niet kan. Men zegt vaak dat je de zin ‘langer’ moet maken om te horen of het ‘als’ of ‘dan’ moet zijn, suggererende dat die zin elliptisch is en dat het vervolg impliciet aanwezig is. Maar dat is dus niet zo. Je maakt de zin echt ‘langer’ niet ‘af’.