Lieke Marsman voor de klas (5)

De driestemmige herdenking die Lieke Marsman schreef voor opvoering ‘na de Dam’ gisterenavond leent zich bij uitstek voor bespreking in de klas.

Als het twee minuten zogenaamd stil is, is het een enorm geroezemoes in heel veel hoofden. Dat geroezemoes noteerde Lieke Marsman, en allerlei toneelgroepen in heel Nederland voerden het uit. Ik zag de uitvoering van het Utrechtse gezelschap NUT via Zoom, maar Het Nationale Theater zette – voor zover ik kan zien als enige – zijn voorstelling online op Youtube.

Het is een video om in de klas een paar keer te laten zien, misschien wel drie keer. Het is een ijzersterke Marsman-tekst: niet vreselijk ingewikkeld om naar te luisteren en tegelijkertijd aanleiding tot eindeloze gesprekken. Wie zijn deze drie stemmen? Spreken ze elkaar nu tegen of bevestigen ze wat de ander zegt? Waar hebben ze het eigenlijk over?

Alle drie de personages zeggen bijvoorbeeld een keer ‘dat is de kracht van herhaling’ – ja, dat zinnetje wordt daarmee dus twee keer herhaald. Alle drie geven ze er een andere uitleg aan:

• dankzij het ritueel herkennen we wanneer er iets mis is
• eerst ontkenden ze de holocaust, toen dat niet werkte begonnen ze met het bagatelliseren, keer op keer
• zodra je op de automatische piloot overgaat, kunnen ze alles met je doen

Dat zijn allemaal niet zo prettige consequenties van de herhaling. Maar een van de stemmen zegt ook: “En daarom moet het herdenken ook herhaald, als tegengif”. Wat is precies de kracht van herhaling? Waarom betekent iets altijd iets anders als je het een tweede of een derde keer zegt? Waarom is het effect van herhaling in een gesprek anders als je iets letterlijk herhaalt dan wanneer je het in andere woorden nog een keer zegt?

De drie personages hebben het ook allemaal over herhaling en over het verloop van de tijd. Dat is natuurlijk ook wat herdenken is: de tijd ontwikkelt zich, we willen niet dat sommige dingen zich herhalen, daarom herhalen we andere dingen. Bijvoorbeeld één ander zinnetje dat drie keer wordt gezegd, in dit geval door dezelfde stem: “je voorbereiden op het ergste, nooit vergeten het beste te hopen”. Dat zo’n herhaling – met kleine variaties! – door steeds dezelfde stem iets betekent ook aan de andere stemmen – die reageren er voor het eerst op. Dat is vooruitkijken, want, zoals een andere stem zegt: “Wat is je waarheid waard zonder slagvaardigheid.”

De herdenking gaat ook op een andere manier over tijd: hij duurt twee minuten. Zoals de tekst van Marsman ook allerlei gesprekken kan oproepen over de tijd. Dat is natuurlijk zodra je erover gaat nadenken sowieso het meest wonderlijke alledaagse verschijnsel uit ons leven.

Bonusvraag voor de goede leerling: wat komt er nog meer drie keer voor in deze driestemmige herdenking?

Update 21:56. Inmiddels staat ook de tekst van het stuk online.