Intrigerende vraag van iemand met betere oren dan ik:
De laatste tijd meen ik dat radio- en televisiesprekers steeds vaker de tweeklank ui uitspreken als ei: heis in plaats van huis, leister in plaats van luister beiën in plaats van buien, enz. Het lijkt vooral voor te komen als er een s-klank volgt op ui. Is dit een bekend verschijnsel? Is er een oorzaak bekend? Of ligt het aan mijn gehoor?
Ik moet in de eerste plaats zeggen dat ik dit niet hoor, maar dat dit ook niet zoveel zegt. Ik kijk en luister niet zoveel naar radio en tv, sterker, ik weet niet naar welke radio en tv de spreker verwijst. Maar zelfs als ik wel naar dezelfde radio en tv zou luisteren zou ik misschien niet horen wat de vragensteller hoort. Maar daarmee heeft hij nog geen ongelijk.
De ui en de ei liggen dicht bij elkaar. Het voornaamste verschil is dat je voor de eerste je lippen een beetje rondt, en voor de tweede niet. Dat veroorzaakt een specifiek verschil in de akoestiek en daar zijn alle sprekers van het Nederlands gevoelig voor. Alleen kan de gevoeligheid van de ene spreker net een beetje anders liggen dan de andere. Er is een oneindig aantal mogelijkheden tussen ei en ui en als we praten maken we dus altijd iets ergens tussen de twee extremen in. Maar zo horen we dat niet: we horen alleen ui en ei, want dat zijn de twee categorieën waarin we dit deel van de klankruimte als kind hebben leren opdelen.
Maar waar we de grens leggen, kan subtiel verschillen van de ene spreker, naar de andere. Dus is het best mogelijk dat de ene luisteraar (leisteraar) een bepaalde uitspraakverandering eerder opvalt dan de andere.
De precieze beschrijving maakt het bovendien best waarschijnlijk dat hier iets aan de hand is. Dat mensen bij bepaalde klinkers de lippen niet meer ronden, komt vaker voor, ook in Nederlandse dialecten. Het verschijnsel heet ontronding. Wikipedia heeft er een redelijk goed artikel over. Bekende voorbeelden zijn dialecten (vaak gesproken aan de kust) waar mensen pit of pet zeggen in plaats van put: de i en de e zijn min of meer de ongeronde tegenhangers van de u. Dit betekent overigens dat in het Engels ook ontronding voorkomt.
Het is natuurlijk ook mogelijk dat de vragensteller zich vergist. Of dat dit een tijdelijk verschijnsel betreft dat het uiteindelijk niet gaat halen. Maar even zo goed is denkbaar dat we langzaam drijven naar een steeds minder rondere ui, en dus naar een ei.
De beste manier om het uit te vinden is: meten. Een computer kan wél makkelijk alle vormen observeren tussen ei en ui. Hopelijk neemt iemand een keer een flinke steekproef van (bijvoorbeeld) journaals van de afgelopen jaren om te zien of er inderdaad iets aan het veranderen is.
Dit (al dan niet geattesteerde) fenomeen doet me denken aan wat al enkele decennia in het Frans gebeurt. Daar spreekt men de œ̃-klank (zoals in “brun”) uit als ɛ̃ (zoals in “fin”), althans in Frankrijk. Er zullen wel veel regionale verschillen bestaan.
Grappig deze ontwikkeling in het Nederlands. Het Afrikaans kent deze ontronding al heel lang. In het Afrikaans is ook de ‘uu’ ontrond en wordt daar (bijna) een ‘ie’.
Klopt. U neemt me de woorden uit de mond.
‘Die miere vannie huis.’
‘Of ligt het aan mijn gehoor?’
Om die mogelijkheid in de eerste plaats uit te sluiten, lijkt mij de foneemtest in de spraakaudiometrie aan de hand van de NVA-woordenlijst (Bosman en Smoorenburg, 1995) bruikbaar. Het Radboudumc in Nijmegen heeft een uitstekend audiologisch centrum.
Het klopt: de weerman van het Journaal spreekt over bijen in plaats van buien.
Ik ga eens goed naar de ui van mijn driejarige zoon leisteren, want ik heb het gevoel dat hij hier ook naar neigt (nuigt?). Interessante observatie!
Mijn ervaringen en die van mijn vrouw stemmen met die van Marc overeen. We horen bijvoorbeeld geregeld een ei bij de weerpersonen van het journaal.
Een andere observatie die op het zelfde wijst, is dat ik mensen die een ui met getuite lippen maken, een beetje oververzorgd en ouderwets vind klinken.