Voor de uitgave van tien voorredes bij taalkundige werken uit het begin van de achttiende eeuw heb ik ontelbare uren doorgebracht in de Nijmeegse universiteitsbibliotheek. Daar bevond zich namelijk een exemplaar van het indertijd nog niet geheel affe Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT).

Het zoeken in de papieren versie van dit grootste woordenboek ter wereld was bijzonder tijdrovend. De woorden stonden – toen het woordenboek eenmaal voltooid was — opgetekend in maar liefst 43 boekbanden.

Historische woordenboeken online

Gelukkig hebben we tegenwoordig de beschikking over een webapplicatie waarin de vier belangrijkste historische woordenboeken van het Nederlands zijn opgenomen (gtb.ivdnt.org). Naast het Woordenboek der Nederlandsche Taal zijn dat het Oudnederlands Woordenboek (ONW), het Vroegmiddelnederlands Woordenboek (VMNW) en het Middelnederlandsch Woordenboek (MNW).

Daarmee behoort het tijdsintensieve zoeken in verschillende (papieren) woordenboeken tot het verleden. Bovendien biedt de webapplicatie veel meer zoekmogelijkheden, waardoor de trefkans sterk toeneemt. Het is nu mogelijk te zoeken naar de originele trefwoorden uit de historische woordenboeken, naar woordsoorten, naar specifieke woorden in citaten, in definities én in complete woordenboekartikelen. Een groot voordeel is verder dat er in de online historische woordenboeken kan worden gezocht met behulp van wildcards, jokertekens en reguliere expressies.

Modern Nederlands Trefwoord

Maar de belangwekkendste vernieuwing van de webapplicatie is in mijn ogen het zoekveld Modern Nederlands Trefwoord. Aan elk origineel lemma uit de vier historische woordenboeken is een modern lemma toegevoegd. Dat lemma is vastgesteld op basis van een aantal principes die uit de doeken worden gedaan in Het lemma in het GiGaNT-lexicon. Hierdoor kan een gebruiker met slechts één zoekterm tegelijkertijd in vier taalfasen van het Nederlands naar de betekenis van een woord zoeken. Het Modern Nederlands Trefwoord dwaal voert ons zodoende naar thwāl (ONW), dwale (VMNW, MNW) en dwaal (WNT). Om de betekenisontwikkeling van dat woord in vijftien eeuwen Nederlands te volgen is dit vanzelfsprekend bijzonder handig.

triuwa, comen, phaenomenologisch

Het modern lemma bewijst goede diensten bij het zoeken naar lemmata waarvan de oorspronkelijke spelling uit de historische woordenboeken onbekend is. Zo zullen er maar weinig mensen zijn — op een enkele oud-germanist en liefhebber van Oudnederlandse muziek na — die paraat hebben dat het oorspronkelijke lemma voor trouw in het Oudnederlands Woordenboek triuwa is. En de tijd dat iemand kon beweren dat het werkwoord komen niet zou voorkomen in het Middelnederlandsch Woordenboek – redacteur Jacob Verdam gebruikte als lemmavorm comen – ligt dan ook ver achter ons. Een moeilijkheid bij het raadplegen van het WNT was dat dit woordenboek omwille van de consistentie in zijn geheel is opgesteld in de negentiende-eeuwse spelling-De Vries & Te Winkel. De consequentie daarvan was dat de betekenis van fenomenologisch moest worden opgezocht onder het trefwoord phaenomenologisch.

Het belang van het modern lemma komt nog duidelijker naar voren bij onderzoek naar digitaal beschikbare historische teksten. Bevatten die slechts een transcriptie van een gedrukte of geschreven bron, dan is het alleen mogelijk te zoeken op de woordvormen zoals die in een tekst voorkomen, met de nodige ruis tot gevolg. Wie geïnteresseerd is in de productie van kaarsen met was zal moeten accepteren dat tussen de zoekresultaten ook de nodige verleden tijden van het werkwoord zijn gevonden zullen worden.

capeteyn, kappetin, captijn

Maar zijn alle woorden uit een historisch corpus taalkundig verrijkt – dus voorzien van een modern lemma en een woordsoortaanduiding – dan stelt dat een onderzoeker eenvoudig in staat de gewenste gegevens te vinden. Zo levert zoeken met het modern lemma bij werkwoorden bijvoorbeeld niet alleen de infinitiefvorm op die in historische woordenboeken te vinden is (bakken), maar ook spellingvarianten (backen), vervoegde vormen (bak, bakt, bakte, bakten, gebakken) en historische varianten als de verleden tijd bieck.

Hoe krachtig het modern lemma is als onderzoeksinstrument laat zich goed illustreren aan de hand van het woord kapitein in het corpus Brieven als Buit. Zelfs een onderzoeker die zeer vertrouwd is met historische spellingvarianten van kapitein had van zijn levensdagen nooit alle verschillende vorm- en spellingvarianten kunnen vinden in dit corpus. Maar omdat aan al die meer dan honderd zeventiende- en achttiende-eeuwse varianten een en hetzelfde modern lemma is toegekend, is dat een fluitje van een cent geworden. We moeten het modern lemma dan ook zeer erkentelijk zijn!

Roland de Bonth is onderzoeker aan het Instituut voor de Nederlandse Taal.