Soms krijg je een boek in handen waarbij je alleen maar kunt denken: wat een wonder dat dit bestaat, we hoeven onze hoop voor de mensheid nog niet helemaal op te geven. En zo las ik de afgelopen dagen de Italiaanse vertaling van de dertiende-eeuwse Arthurroman Ferguut door de Bolognese neerlandicus Davide Bertagnolli.

Een boek waarin links het middelnederlands staat afgedrukt en rechts het Italiaans – alle 5600 versregels en met nauwkeurig commentaar in voetnoten op zowel de editie van het middelnederlands als op de vertaalkeuzes, en met een zeer gedegen inleiding die onder andere gaat over de middelnederlandse roman, zijn plaats in de Arthurliteratuur én ook nog op het Franse origineel Fergus waarop in ieder geval ongeveer de eerste helft gebaseerd is.

Het pleit allemaal enorm voor de Italiaanse cultuur, dat zoiets wordt uitgegeven. Als ik het goed zie, bestaat er alleen in het Engels een vertaling, en een hertaling in het Nederlands door Willem Kuiper. Maar die laatste is ook alweer zo’n twintig jaar oud en niet meer in de handel (zij het gelukkig wel online). Wie nu Ferguut op papier wil lezen, moet naar de Italiaanse boekhandel!

Naen

Ik ben niet bevoegd om iets te zeggen over Bertagnolli’s geleerdheid, maar ik heb zijn inleiding met veel genoegen gelezen, en zijn vertaling, in een heel helder, vindingrijk Italiaans, met nóg meer plezier.

Het Middelnederlands en het Italiaans met elkaar vergelijken doordringt je nog meer van het feit hoe die middelnederlandse literatuur was ingebed in een grote Europese. Het is dus een bewerking van een Frans verhaal dat zich afspeelt aan het hof van de Engelse koning Arthur. De held reist door allerlei niet goed te identificeren gebied, maar er worden tal van Europese streken en regio’s genoemd (de Donau komt bijvoorbeeld regelmatig langs). Zoals er ook sprake is van bijvoorbeeld kamelen en olijfbomen, daar wisten die mensen kennelijk van.

Om dat te zien heb je geen vertaling nodig, maar door de twee talen naast elkaar te leggen zie je dat er enerzijds moeiteloos woorden worden gebruikt die hetzelfde zijn in het Middelnederlands en het Italiaans, terwijl het Nederlands zo’n woord niet meer heeft: naen / nano bijvoorbeeld, voor dwerg. Sommige regels zijn makkelijker te herkennen in het Italiaans dan in het moderne Nederlands:

[ik vertel hoe Ferguut] In dat foreest torment zijn lijf
si tormentava nella foresta
zichzelf martelt in het bos

Het omgekeerde gebeurt trouwens ook: het Italiaanse woord voor halsberg (een harnasachtig kledingstuk dat de keel en het bovenlichaam bedekt) blijkt in het Italiaans, verbasterd, voor te komen als usbergo (zoals het in het Frans hausbert heet en in het Engels hauberk). Ook de helm heeft het tot Italiaanse gemaakt (elmo).

Genoegen

Een mooie vertaalvondst vind ik villano voor dorper. Dat laatste woord betekent zowel dorpeling als onbeschaafd mens. Ferguut wordt aan het begin van de roman uitgelachen door ridders van de tafelronde omdat hij er zo boers uitziet, en als hij eenmaal op weg is om ridder te worden, komt hij zelf ook menige dorper tegen. VIllano betekende in het Italiaans (en het Latijn) oorspronkelijk ‘iemand van de villa‘, waar villa stond voor het platteland, maar betekent nu ‘onbeschaafde persoon’. (Via het Frans heeft het Engels natuurlijk villain gekregen.)

De subtiliteiten in het taalgebruik geeft Bertagnolli ook goed weer. Als een ridder uit minachting voor Ferguut zijn toespraak met du begint, maar gaandeweg overschakelt op ghi, zie je dat ook in het Italiaans terug..

Ferguut is al vele eeuwen een genoegen om te lezen, maar in deze meertalige editie wordt dat genoegen nog net wat groter. Het doet je inzien dat Europese culturen op hun best altijd open staan voor elkaar, wat een weelde.

Ferguut. Romanzo arturiano nederlandese. Vertaald, bezorgd en ingeleid door Davide Bertagnolli. Collana: Gli Orsatti, 2023. Bestelinformatie bij de uitgever.