Intrigerende vraag, onlangs gesteld door Martine Mussies op Mastodon: wanneer gebruiken we precies dop en wanneer deksel? We kwamen er geloof ik met zijn allen niet uit, en ook de woordenboeken geven niet onmiddellijk uitsluitsel. Van Dale zegt bijvoorbeeld over deksel:

• voor­werp dat een hol open li­chaam van­bo­ven af­sluit, m.n. het daar­bij be­ho­ren­de dat er pre­cies op past

En over dop:

• voor­werp on­ge­veer in de vorm van een hal­ve ei­er­schaal, al­thans met een kom- of ci­lin­der­vor­mi­ge uit­hol­ling, dat op een buis­vor­mi­ge ope­ning ge­plaatst kan wor­den om de­ze af te slui­ten, bv. op een vul­pen­hou­der, een ven­tiel, een tube

Als je dit zo leest, zou je denken dat deksel een algemener begrip is dan dop, en dat iedere dop dus een deksel is (van een bijzondere vorm), maar dat lijkt me niet juist. Vulpenhouders, ventielen en tubes hebben zeker geen deksels. Aan de andere kant kun je op een pan of schaal deksels hebben die ‘ongeveer de vorm van een halve eierschaal’ hebben, zoals deze:

Nu kun je in dit geval zeggen dat de pan of schaal misschien niet ‘buisvormig’ was, maar ik denk eigenlijk dat je op vazen ook deksels legt, en geen doppen.

In de voorbeelden die Van Dale noemt kun je nog zeggen dat de dop bij vulpennen, tubes en ventielen deels over het tubevormige deel heen gaat: het wordt aangeschroefd of erover heen gedrukt. Een dop zit daarom vaak min of meer vast aan het ding dat het afsluit, je krijgt het alleen los met enige wrikken of terugschrouven. Een deksel ligt daarentegen doorgaans los op het voorwerp, of het is er bijvoorbeeld met een scharnier aan vastgemaakt.

Een andere relevante parameter is misschien de omvang. Doppen kunnen niet heel groot zijn. Dat verklaart mogelijk waarom pannen geen doppen hebben, en in de discussie op Mastodon gaf taaljournalist Gaston Dorren een aardig voorbeeld:

Een fles in principe heeft een dop, ongeacht de vorm daarvan, maar als de fles een brede hals heeft (vruchtensappen vaak) kan deksel ook, want dat gaat die fles richting pot. Potten, pannen, kliko’s: groot, dus deksels.

Ik vind het eigenlijk een beetje vreemd om te zeggen dat een fles vruchtensap een deksel heeft, maar ik moet toegeven dat ik het voor zulke flessen óók gek vind om dop te zeggen, en met het pistool op de borst dan uiteindelijk kies voor deksel. Toch observeerde Gaston ook al dat die grootte het in zijn eentje ook niet helemaal doet:

Vreemd is de benzinetank: dop, maar waarom? Omdat de dop zo klein is t.o.v. de hele auto? Of zou het een erfenis zijn van een eerdere, bijv. jerrycanachtige, vorm?

Er zijn dus alles bij elkaar minstens drie dimensies waarin doppen en deksels van elkaar verschillen:

• doppen hebben een bolle vorm (‘als een eierschaal’) en deksels zijn plat
• doppen schuiven over het afgesloten voorwerp heen, deksels liggen erboven op
• doppen zijn klein, deksels zijn groot

Hier helpt het inzicht dat woordbetekenis gezien moet worden in termen van prototypen: je kunt geen sluitende logische definities geven, maar een lijst eigenschappen waaraan objecten min of meer voldoen. Om dat uit te leggen spreken mensen meestal over vogels: pinguïns en dodo’s zijn vogels maar omdat ze niet door de lucht kunnen vliegen zijn het geen prototypische vogels zoals bijvoorbeeld merels dat wel zijn.

Doppen en deksels zijn ook voorbeelden van dit fenomeen. Er is geen scherpe lijn te trekken – die dingen op vruchtensapflessen zullen door de een deksels genoemd worden en door de ander doppen. Een heel prototypische dop zit op een vulpen, een heel prototypische deksel ligt op een vuilnisbak. Ertussenin zit allerlei afsluittechnologie die min of meer aan de criteria voor een van de twee voldoet.