Op 6 juni 2023 overleed de Franse kunstschilderes Françoise Gilot op 101-jarige leeftijd. De dag erop publiceerde de Volkskrant een artikel over haar (Françoise Gilot (1921-2023) kwam los van Picasso en zocht haar eigen weg in de kunst (volkskrant.nl)). De bijdrage wordt geopend met de volgende zin.

• Ze ging door het leven als de enige vrouw ooit die Pablo Picasso zelf had gedumpt

Voor de lezer die weet dat Picasso’s leven bestond uit een groot aantal vaak kortdurende relaties, die hij beëindigde zodra zijn oog op een andere vrouw viel, zal deze zin geen misverstand opleveren. Voor iemand die niets van Picasso’s persoonlijke leven weet, kan de zin net zo goed betekenen dat Pablo zich altijd liet dumpen en voor Françoise één keer in zijn leven van dit patroon is afgeweken.

Ambiguïteit en disambiguatie

De zin zoals die door de journalist is gebruikt, kan dus tot onbegrip leiden, omdat het door de dubbelzinnigheid ervan voor de lezer niet duidelijk hoeft te zijn wie nu wie gedumpt heeft. Vergelijk nu de volgende zin.

• De moordenaars van de koning vertrokken uit het kasteel

Het is hier niet duidelijk of het gaat om moordenaars die de koning in dienst heeft en die vertrekken om elders iemand om zeep te helpen, of dat ze in opdracht van iemand anders, dan wel uit eigen beweging een einde hebben gemaakt aan het leven van de koning, waarna ze zijn vertrokken. Deze zin is niet alleen dubbelzinnig als hij uit zijn verband wordt gerukt. Zonder nadere informatie zal de zin, als deze meteen aan het begin van het verhaal staat, voor de lezer dubbelzinnig zijn. Het effect kan dan zijn dat die gespannen verder leest om erachter te komen om welke individuen het nu precies gaat. Het verhaal kan ook zo geconstrueerd zijn dat bij het lezen van deze zin onmiddellijk al van disambiguatie sprake is. Het is dan voor de lezer direct duidelijk welke van de twee betekenissen bij de lijn van het verhaal aansluit. De zin in isolatie is natuurlijk ambigu, maar afhankelijk van de context is door disambiguatie maar een van de beide interpretaties mogelijk.

In het artikel over Françoise Gilot lijkt de ambiguïteit ook opgelost te worden door de context. De zin waarmee deze bijdrage begon, wordt namelijk onmiddellijk gevolgd door een zin die de boodschap van de journalist voor de lezer duidelijk lijkt te maken, ongeacht zijn of haar kennis van de werkelijkheid.

• Eenmaal bevrijd van het juk van de beroemde schilder ontwikkelde Françoise Gilot zich tot een gelauwerd kunstenaar

Maar is dit ook zo? De bovenstaande zin maakt het weliswaar een stuk onwaarschijnlijker dat Françoise degene is die gedumpt werd, maar in tegenstelling tot de zin met de moordenaars, waarvoor de context van het verhaal ergens zal leiden tot het inzicht wat de precieze relatie is tussen die moordenaars en de koning, kunnen we nog steeds niet uitsluiten dat de zin waarmee deze bijdrage begon, in de tekst twee lezingen heeft. Dat betekent dus dat de context van het artikel niet voor disambiguatie zorgt, maar dat de lezer voor een goed begrip van de betreffende zin een beroep moet doen op zijn of haar kennis van de werkelijkheid, die buitentekstueel is.

De ambiguïteit waarvan hier sprake is, heeft te maken met de positie in de zin van het aanwijzend voornaamwoord zelf. Door dit woordje niet ná, maar vóór Pablo Picasso te plaatsen, is er maar één betekenis mogelijk: Françoise heeft Pablo gedumpt.

• Ze ging door het leven als de enige vrouw ooit die zelf Pablo Picasso had gedumpt

Het woordje zelf heeft betrekking op het relatief pronomen die en het antecedent daarvan, de enige vrouw ooit, verwijst naar de entiteit Françoise Gilot. Het is hier van cruciaal belang om aan te geven dat die in de relatieve bijzin het subject is. Het subject bij het gezegde had gedumpt. Daarvoor is het woordje zelf nodig. Zouden we het weglaten, dan zou dat ook leiden tot ambiguïteit van de zin, want dan zou ook Pablo Picasso het subject kunnen zijn in de betrekkelijke bijzin, maar hij was in dit verhaal nou juist een keer niet degene die gedumpt heeft.