Hoe de beschaving zich ontwikkelt

Enkele bekende oppositionele Volksvertegenwoordigers uit het begin van de 20ste eeuw (zoals J.H.A. Schaper, E.M. Teenstra, A.B. Kleerekoper, D. Bos) mochten op basis van hun positie kritisch zijn tegenover een kabinet, ze konden desondanks beheerst uitdrukking geven aan hun kritische aanmerkingen. Uit ons perspectief is het toch niet schreeuwerig als uit dit soort citaten in de Handelingen blijkt dat ze van oordeel waren dat bijvoorbeeld een bewindsman geen toezeggingen deed of dat iemand zich op de vlakte hield, niet concreet was:

• Ik kan mij begrijpen, dat hij zich wat in de ruimte wil houden.
• De Gouverneur-Generaal heeft zich zeer in de ruimte gehouden en evasief geantwoord.
• Die menschen houden zich in de ruimte, zeggen niet dat Daalder betrouwbaar is, maar óók niet dat hij niet betrouwbaar is.
• Maar op dit oogenblik is het toch praten in de ruimte.

Dit laatste is een aanhaling van Edsger Teenstra in 1915: zich in de ruimte houden kon toen dus al door iets als in de ruimte praten gevarieerd worden; pas veel later werd dat een heel gewone, ja bijna verplichte wijze van zeggen in het Nederlands. Eerder kon men in die betekenis bijvoorbeeld ook zweven in de ruimte of zeggen dat iemand woorden in de ruimte sprak. In de ruimte had de betekenis ‘vaag’.

Ik was verrast, al in het woordenboek van Koenen-Endepols uit 1926 “gezwam in de ruimte” aan te treffen. Dat in de ruimte zwammen had ik in de Kamerhandelingen pas in de jaren ‘70 gevonden! Bram van der Lek (PSP) zei in 1970: “Ik weet, ook, dat het te gek is, dat een Regering in het duister tast en de gehele Kamer in de ruimte zwamt en zich permanent knollen voor citroenen laat verkopen, zelfs moet laten verkopen, omdat een paar producenten het niet prettig vinden hun gespecificeerde omzetcijfers te publiceren.” Misschien is er nog een eerder voorbeeld te vinden, maar pas rond 1970 begint althans in het Parlement dat in de ruimte meer negatief toegepast te worden. Voor vroege oren moet dat een pleonasme zijn geweest omdat “in de ruimte” dat zwammen feitelijk al inhield.

De laatste jaren in de richting van onze tijd beginnen onze vertegenwoordigers en kabinetsleden wat te variëren op dat zwammen + in de ruimte. Het wordt ingezet door Hero Brinkman in 2011, dan nog van de PVV, die het heeft over geneuzel in de ruimte, zij het dan inclusief een door hem toegevoegd “met alle respect”. Minister Adriaansens (EZ) volgt Brinkmans voorbeeld allicht ongeweten in 2022: “Ik maak het nu concreet, want anders blijven we in de ruimte kletsen.” (Maar dat trekt ze na een excuus van Lammert van Raan (PvdD) terug.) Ook Martin Bosma (PVV) heeft het in 2023 over “in de ruimte gekletst”.

Hier ligt een terrein braak voor als er zich onder de nieuwe lichting Kamerleden leden zijn die zich in ferm en afwijzend Nederlands willen uiten.

Dit stuk verscheen eerder op de website van Siemon Reker.