De wetenschap is een kasteel gemaakt van artikelen en boeken. Ieder artikel en ieder boek is in het ideale geval een steentje in het kasteel, dat op allerlei andere steentjes ligt en waarop nieuwe steentjes kunnen komen te liggen. Wie precies wil weten hoe het zit, kan steeds dieper graven, controleren wat de bronnen zijn van een artikel, en wat de bronnen zijn van die bronnen, enzovoort.

Maar dan moeten die oudere steentjes wel blijven liggen.

Precies daaraan schort het weleens, blijkt uit een onlangs gepubliceerd artikel in het Journal of Librarianship and Scholarly Communication. De onderzoekers bekeken 7,5 miljoen wetenschappelijke artikelen die in de eerste twintig jaar van de eenentwintigste eeuw digitaal gepubliceerd zijn. Ruim een kwart daarvan bleek niet meer te vinden. Een kwart van de wetenschap is dus, zelfs na een paar jaar, verloren.

Verkocht

Het ging hierbij zelfs om artikelen met een zogeheten DOI, een digital object identifier, die in theorie een artikel ook terugvindbaar moet maken als het bijvoorbeeld naar een andere server van een andere uitgever verhuist. Aan de andere kant geven de onderzoekers toe dat ze niet kunnen uitsluiten dat sommige van die artikelen met wat meer moeite wel nog bijvoorbeeld op de sites van de universiteiten waar de onderzoekers werken te vinden zijn. Toch is het cijfer een aardige indicatie. En schokkend.

Ik ben oud genoeg om als eerste reactie te hebben: ja, zie je wel, dat is het nadeel van het digitale. Maar ik ben ook rationeel genoeg om te beseffen: bij papieren publicaties valt dit alleen maar niet zo goed te onderzoeken. Papieren tijdschriften worden in het algemeen natuurlijk op wat meer plaatsen bewaard, maar ook hiervoor geldt: wat als een tijdschrift betrekkelijk obscuur is en slechts op een aantal plaatsen bewaard wordt? Ik herinner me dat de papieren bibliotheek met vooral medische tijdschriften van de KNAW werd opgeheven, zo’n twintig jaar geleden. Ik werkte in hetzelfde gebouw als waar die bibliotheek was en heb met eigen ogen gezien dat de collectie per strekkende meter verkocht werd aan een papierhandelaar. Zijn alle artikelen in al die tijdschriften nog te vinden?

In een Journal of Librarianship kan zoiets natuurlijk alleen maar als een probleem worden gezien dat moet worden opgelost. Alles moet worden bewaard, of in ieder geval alles dat men ooit de moeite van het publiceren waard vond. Maar het aantal artikelen dat er per jaar gepubliceerd wordt door wetenschappers wereldwijd neemt alleen maar toe. Zelfs als ze fysiek vindbaar zijn is het nauwelijks nog te doen om het allemaal te lezen, behalve voor kunstmatige intelligentie.

Misschien moeten we accepteren dat een deel ervan simpelweg verdwijnt.

Achtergrond

Het huidige Neerlandistiek hebben we gebouwd op de ruïnes van het wetenschappelijke (peer reviewed) Neerlandistiek.nl. De artikelen uit die periode worden bewaard op de servers van de Utrechtse universiteitsbibliotheek, met wie wij indertijd samenwerkten. We ontsluiten ze hier. Toen we begonnen met Neerlandistiek waren DOIs nog geen begrip; wij probeerden te garanderen dat ieder artikel voor altijd een vaste URL zou hebben (http://www.neerlandistiek.nl/01/01). Dat systeem is al een tijdje gebroken.

Een en ander is bovendien dus nu afhankelijk van een aantal betrekkelijk onvoorspelbare factoren. De universiteitsbibliotheek Utrecht is waarschijnlijk verantwoordelijk genoeg om deze artikelen voor altijd op te slaan – maar als er ooit iets met die universiteit gebeurt, dan zijn de artikelen nergens meer. Nog zwakker is de toegankelijkheid via onze site. De domeinnaam neerlandistiek.nl (en neerlandistiek.be) is in handen van het INT in Leiden. Wat gebeurt er als daar op een bepaald moment een leiding komt die niet eens weet dat deze oude artikelen bij ons ontsloten worden, simpelweg omdat die informatie gaandeweg naar de achtergrond is geraakt?