Is het belangrijk om in de onderbouw van vmbo-tl, havo en vwo redekundig ontleden te onderwijzen? En zo ja: hoe doe je dat?

Op die eerste vraag zullen veel docenten bevestigend antwoorden. Kennis van (een aantal) grammaticale begrippen wordt immers voorgeschreven in het Referentiekader taal en rekenen. Daarnaast zullen veel docenten het belangrijk vinden dat leerlingen inzicht verwerven in de opbouw van zinnen door na te denken over de samenhang tussen de verschillende bouwstenen die daarvoor zorgen. En om dat laatste is de laatste jaren veel te doen.

Want hoe bereik je dat leerlingen inzien hoe een zin grammaticaal is opgebouwd? Door ze trucjes te leren om het onderwerp (wie/wat + persoonsvorm?), het lijdend voorwerp of het meewerkend voorwerp te vinden? Nee, denken velen, waaronder Dr. Jimmy van Rijt, hoofddocent aan de Tilburg University, die op dit onderwerp promoveerde (De Glopper, 2022). Arnoud Kuijpers en Mik Leijssius ontwierpen een lessenserie die redekundig ontleden aanpakt op de wijze die Van Rijt voorstaat: door leerlingen te laten nadenken over de betekenis van zinnen, waarbij het werkwoord een cruciale rol speelt.

Tijdens de lessen worden leerlingen getraind om na te denken over de rol die het werkwoord in een zin vervult, dat wat de taalkundigen ‘valentie’ noemen. Het werkwoord vervult de hoofdrol in een zin; dat geeft immers aan welke handeling (werkwoordelijk) of toestand (naamwoordelijk) de zin bevat. Vanuit de hoofdrol van het werkwoord, vragen leerlingen zich vervolgens af welke ‘bijrollen’ door het werkwoord worden ‘uitgedeeld’: bij ‘slapen’ is, naast degene die het doet, geen bijrol nodig, maar bij een werkwoord als geven moet duidelijk worden wat er gegeven wordt en aan wie. Op deze wijze worden het lijdend voorwerp en het meewerkend voorwerp geïntroduceerd.

De lessenserie bestaat uit drie lessen. Bij iedere les hoort een filmpje met uitleg, instructie voor de leerling om zelf aan de slag te gaan en uitwerkingen van de opdrachten. De docent pauzeert het filmpje als de leerlingen aan het werk gaan en start het daarna weer, zodat de opdrachten kunnen worden nagekeken. Die opdrachten staan in het werkboekje, waarin de leerlingen werken. Daarnaast is voor de docent een handleiding beschikbaar, met daarin een tijdsplanning per les en de antwoorden van de opdrachten.

Aan het eind van de derde les maken de leerlingen, eventueel in groepjes, de eindopdracht. Door het ontleden van een aantal zinnen, kraken ze een code. Leerlingen die dat lukt, zijn de echte ‘ontleedexperts’.

De filmpjes, het werkboekje voor de leerlingen en de docentenhandleiding bij deze lessenreeks ‘Eenvoudig Ontleden’ staan hieronder. Ze zijn ppl te downloaden via het YouTube-kanaal van Arnoud Kuijpers: www.youtube.com/@ArnoudKuijpers

• Lesmateriaal: https://drive.google.com/file/d/1VHlPISNGn-joBd89hskf4ebGQxLMm0Zy/view?usp=sharing
• Docentenhandleiding: https://drive.google.com/file/d/1Tphokw7sydgcbOa6M80Lu90VmvPPMReF/view?usp=sharing

Bronnen

Glopper, K. de. 2022. Op weg naar het einde van verzuchtingen over het reëel bestaande grammaticaonderwijs? Levende Talen Tijdschrift Jaargang 23, nummer 3, 2022