Onlangs raakte ik gefascineerd door de sportslogan ‘never change a winning team’. Tot mijn verbazing vond ik ze in geen enkel Engels woordenboek terug. Ook de achtenswaardige Oxford English Dictionary had er nog nooit van gehoord. De catchphrase wordt wel eens toegeschreven aan de Britse voetballer Alfred Ernest Ramsey (1920-1999) maar een zoektocht in de krantendatabase Delpher maakte mij duidelijk dat dit niet klopt. Ramsey was niet eens geboren toen deze slogan al circuleerde. De vroegste (Nederlandse) vindplaats dateert van 1914: In Het sportblad. Officiëel orgaan van den Nederlandschen Cricketbond stond te lezen: “Wij voor ons zouden veel liever het bekende beginsel: ‘never change a winning team’ hebben gehandhaafd en de voorhoede onveranderd gehandhaafd hebben.”

De betekenis van deze uitdrukking is dan ook overduidelijk: de samenstelling van een winnend team moet je niet veranderen; een succesvolle ploeg moet je nooit wijzigen; vermijd pogingen om te corrigeren, repareren of verbeteren wat al voldoende is (vaak met de implicatie dat de poging tot verbetering riskant is en averechts kan werken). Het concept is gebaseerd op de logica van consistentie en stabiliteit.

Merkwaardig is wel dat een zekere William ‘Big Bill’ Tilden (1893-1953), Amerikaans tenniskampioen tussen 1920 en 1925, ooit een min of meer gelijkaardige leuze heeft gelanceerd: ‘Never change a winning game, always change a losing one’. Wanneer hij dit precies gezegd heeft, heb ik niet kunnen achterhalen. Die variant vind ik in Delpher voor het eerst terug in 1922 (dus 8 jaar na ‘never change a winning team’), in het tijdschrift Lawn tennis en golf; zomersporten, tourisme-officieel orgaan v/d Ned. Lawn-tennis-bond. Daaruit komt het volgende citaat: “Remember, keep the ball in play. Don’t throw away the easy shots. Take your chances when you are behind, but never change a winning game”. Het wordt niet eens in de mond gelegd van Tilden, al is er van deze speler wel sprake in dit artikel. Degene die de zin toen uitsprak was een andere speler, Richard William Thomas.

Een Nederlands sportblad uit 1928, De Corinthian; Geillustreerd weekblad voor amateursport, herhaalt deze variant nog eens: “Zoo zijn er een onnoemelijk aantal voorbeelden aan te halen, die alle de juistheid aantoonen van het motto: Always change a loosing game, welke gulden regel al even belangrijk is als deze: Never change a winning game!”

Het maakt het mysterie allemaal nog groter. Welke uitdrukking was er nu eerst? Feit is nog dat Amerikanen een gelijkbeduidende uitdrukking gebruiken: “if it ain’t broke, don’t fix it”.

Stilaan kom ik tot de overtuiging dat ‘never change a winning team’ wellicht in Nederlandse sportkringen is ontstaan. Het verklaart meteen waarom het in geen enkel Engels woordenboek staat. Een mogelijke bedenker is de Nederlandse sportbestuurder Cornelis August “Carl Anton” Wilhelm Hirschman (1877-1951). In De revue der sporten van 18/10/1926 lezen we dit: “Ik zei het straks al: het elftal heeft weer sterke wijzigingen ondergaan. En het is nu maar de vraag of deze mutaties op den duur verbeteringen zullen blijken. Want af te gaan op het resultaat van één kamp, lijkt mij onverstandig. Vanzelf sprekend is het, dat de Blauw-Witte elftalcommissie thans het team tot een volgenden wedstrijd intact zal laten, zooals het tegen R. C. H. uitkwam. Never change a winning team, zei Hirschman eens, die ook op de tribune zat. Welk woord vaak door velen is overgenomen!”

Navraag bij Nigel Rees, de Britse expert op het gebied van catchphrases, leverde op dat hij nog nooit van de uitdrukking in het Engels heeft gehoord. Hij gaat ze nu voorleggen aan de lezers van zijn newsletter. Als er lezers van Neerlandistiek zijn die meer weten over de oorsprong van de uitdrukking in het Nederlands, hoor ik dat graag.

Nagekomen mededeling. De catchphrase (of slogan zo u wil) “Never change a winning team” zou in Nederlandse sportkringen ontstaan zijn. Dat dacht ik tenminste op basis van zoektochten in de Nederlandse krantendatabase Delpher en ook vanwege het feit dat geen enkel Engels woordenboek er melding van maakte. Nigel Rees, de autoriteit op dit gebied, had er nog nooit van gehoord. Gelukkig was er nog Jonathon Rees, de Britse expert op het gebied van slang. Catchphrases waren zijn terrein niet. Toch kon hij maar liefst drie oudere dateringen geven dan wat ik in Delpher vond (1914 was daar de oudste vindplaats). In the Manchester Evening News van 06/01/1902 (meteen de oudste datering) stond het volgende: “The maxim “Never change a winning team” is almost as old as that one which warns against the swopping of horses when crossing a stream.” Green vermoed dat de slogan is ontstaan rond 1897 in het US (college) football, en gelanceerd door een of andere inspirerende coach. Daarmee hebben we nog steeds geen naam van een geestelijke vader.

Een bekend gezegde luidt dat succes vele vaders kent maar een woord of uitdrukking kan er ook veel hebben.