Waar komt menselijke taal vandaan? Het is nauwelijks voorstelbaar dat iets zo ingewikkelds, en iets waarvan de mens als soort zo afhankelijk is, zomaar uit de lucht is komen vallen. Er moeten een lange evolutie aan voorafgegaan zijn. Andere zoogdieren hebben voor zover we weten ook allemaal een manier om met geluid te communiceren – zelfs de giraf, al horen we die niet, omdat hun lichamen zo groot zijn dat het geluid dat ze maken te laag is voor mensenoren. Dat móét dus wel een voorloper zijn van ons praten, al lijkt het er tegelijkertijd op dat aan de menselijke anatomie een paar dingen gaandeweg zo zijn veranderd (de vorm van de tong, het verlagen van het strottehoofd) die als belangrijkste functie hebben om duidelijk te kunnen praten.

Ook aan de manier waarop we betekenis geven, is waarschijnlijk in de evolutionaire geschiedenis wel het een en ander voorafgegaan. Een vernuftig onderzoek naar bonobo’s in het tijdschrift Science geeft ons een nieuw stukje van de puzzel.

Kreten

Belangrijk in betekenis in mensentaal, is dat de betekenis van een groter geheel, zeg een zin of een woordgroep, is af te leiden uit de betekenis van de samenstellende delen, zeg, de woorden. De onderzoekers geven als voorbeeld de woordgroep ‘blonde danser’. Om die te begrijpen moet je weten wat blond betekent en wat danser betekenen. En omgekeerd: als ik Pietje een blonde danser noem, weet jij dat Pietje blond is én dat die een danser is.

Nu zijn er ook ingewikkeldere manieren waarop de betekenis van het geheel zich kan verhouden tot de samenstellende delen. Het voorbeeld dat de onderzoekers hiervan geven is ‘een slechte danser’: dat is niet iemand die danst en die slecht is, maar iemand die slecht danst. Als Pietje een blonde danser is én een acteur, is Pietje ook een blonde acteur. Maar als Pietje een slechte danser is en een acteur, weten we niet of die ook een slechte acteur is.

Die laatste vorm van deel-geheel-verhoudingen noemen de auteurs in Science ‘niet-triviaal’ en ze rapporteren onderzoek dat er bij bonobo’s (een naaste verwant van homo sapiens) kennelijk ook zoiets aan de hand is. Ze verzamelden vele honderden kreten, en legden vast in wat voor omstandigheden die kreten werden gebruikt. Vervolgens maakten ze een grafiek waar kreten die in soortgelijke omstandigheden werden gebruikt relatief dicht bij elkaar komen te staan:

De auteurs laten vervolgens zien dat wiskundig gezien de plaats in deze grafiek van een gecombineerd geluid (laten we zeggen: Yelp-Grunt = Jank-Grom) niet bepaald wordt door een van de samenstellende delen Jank of Grom, maar wel door de combinatie ervan. De plaats van al die gecombineerde geluiden is niet toevallig, maar op al dan niet ingewikkelde manier bepaald door de plaats van de enkelvoudige geluiden, zoals ook de betekenis van slechte danser op een ingewikkelde manier wordt door de betekenis van slecht en danser.

Gedrag

Wat die bonobo’s nu precies bedoelen met al die kreten, weten we daarmee nog niet. De auteurs doen wel een gedeeltelijke poging. Ze zien bijvoorbeeld dat na een Jank andere bonobo’s vaak gaan doen wat de janker wil, en ze interpreteren die kreet daarmee dan als ‘we moeten dit doen!’. De Grom wordt vaak gevolgd door aandacht voor de grommer en dat zien de onderzoekers als teken dat het betekent ‘let op mij!’ Jank-grom betekent kennelijk ‘laten we een hoog nest bouwen’, want dat doen bonobo’s vaak als reactie op die kreet, en het heeft in de verte inderdaad iets met jank en grom te maken.

Hoe dat alles nu precies zit, is natuurlijk lastig te weten. Hoe denken die bonobo’s? En hoe worden die complexe betekenissen dan precies gevormd? Waar komt dat hoge nest bijvoorbeeld ineens vandaan in Jank-grom? We kunnen niet echt in de hoofden van die bonobo’s kijken, en daardoor wordt dus het gedrag van de apen genomen als een benadering van de betekenis. Maar de relatie tussen betekenis en gedrag is in ieder geval voor de mens behoorlijk ingewikkeld. Welk gedrag is er bij mensen precies verbonden aan de kreet ‘blonde danser’?