Wat het recent verschenen boek Afrikaans Linguistics heel duidelijk maakt: hoe rijk het Afrikaans is, hoeveel variatie het kent, hoeveel verschillende taalvormen er onder vallen. Er is zelfs een vorm van Afrikaans waarvan sommige geleerden beweren dat het een aparte taal is: het Kaaps, dat (natuurlijk) gesproken wordt in en rondom Kaapstad en dat soms ook wel Afrikaaps wordt genoemd.

Frank Hendricks, de schrijver van het hoofdstuk over het Kaaps, gaat er overigens vanuit dat je het Kaaps wel als een vorm van Afrikaans kunt beschrijven. Het verschil tussen taal en dialect is hoe dan ook vooral een politieke kwestie, en veel interessanter is wat Hendricks te vertellen heeft over hoe die taalvorm in elkaar zit.

Algar

Kaapstad is een grote, multietnische stad, en het is dan ook niet zo gek dat het moderne Kaaps in sommige aspecten lijkt op wat we in Nederland en Vlaanderen wel straattaal noemen: een taalspel waarin allerlei taalvormen kunnen worden gebruikt, en waarin rijkelijk kan worden geput uit de vele talen die er verder in de stad en het land gesproken worden (Zuid-Afrika heeft om te beginnen al twaalf officiële talen, en in het dagelijks leven in de stad zijn dat er natuurlijk nog veel meer).

Interessant is dat de taal tegelijkertijd in sommige opzichten archaïscher is dan het Standaardafrikaans, dat het woorden kent als knoflok voor het Afrikaanse knoffel, diener voor politieagent. Dat je in het Kaaps niet almal (allemaal) zegt maar algar (allegaar) en niet altyd maar altoos. Ook worden bijvoeglijk naamwoorden in het Kaaps net als in het Nederlands nog gewoon verbogen: je zegt die arme families in plaats van het Standaardafrikaanse die arm families.

Gekleurd

Tegelijkertijd is er natuurlijk ook van alles veranderd. Zo is het woord woelig (dat je schrijft als woelag) ook een uitdrukking van opperste goedkeuring gegeven: een broek of iemands benen kun je in het Kaaps ook woelag noemen.

Nóg interessanter vind ik dat er ook een dikke laag invloed is van moslims uit vroeger eeuwen. De slaafgemaakten op plantages in de buurt van Kaapstad kwamen uit Oost-Azië (Maleisië, het huidige Indonesië) en ook uit islamitische delen van Afrika. Het gevolg is dat er zowel Maleisische woorden zijn als Arabische, dat je voor ‘dankjewel’ zowel taramakasi (Indonesisch: terima kasih) kunt zeggen als sjoekran (Arabisch: shukran) kunt zeggen.

De taal werd in het verleden dan ook wel Kitaab-Hollands genoemd; kitaab is het Arabische woord voor ‘boek’, en zelfs in Arabisch schrift geschreven. Dat de standaardtaal meer trekken heeft gekregen van het zuid-oosten heeft daarmee misschien te maken: Standaardafrikaans is vele minder gekleurd door die moslimtalen.

Retourtje

Over dat alles heen komt dan ook weer een dikke laag Engels:

• Loop, en moenie iets try nie, want dan finish ek self die job.
  Ga weg, en niks proberen, want dan maak ik het werk zelf af.
• Nana hou vas annie deurraam en skut haa ytgeblowde peroxide haare… Ek’s soo geshock oo wat ek hoo.
  Nana houdt zich vast aan de deurpost en schudt haar geföhnde peroxide haar… Ik ben zo geshockeerd door wat ik hoor.

In de eerste zin zitten wat Engelse woorden, in de tweede worden die Engelse woorden ook nog eens op zijn Afrikaans vervoegd. Overigens lijkt het erop dat hier ook etnische verschillen zijn: witte sprekers gebruiken minder Engels dan sprekers van kleur.

Alles bij elkaar een taal naar het hart van iedere rechtgeaarde taalkundige, dat Kaaps. Zoveel lagen, zoveel invloeden, zoveel te puzzelen en tegelijkertid zo levendig en rijk. Geef iedereen die het Nederlands lief is een retourtje naar Kaapstad: zo kan het ook!