En waarmee het dan wel te maken heeft

Het Engelse female heeft niets met het Engelse male te maken.

Sterker nog: female moet je opsplitsen in fem- en -ale.

Female is namelijk door de Engelsen ontleend aan het Oudfranse femele. En dat is weer ontstaan uit het Latijnse fēmella (‘meisje’), de verkleinde variant van het woord fēmina (‘vrouw’).

Het tweede gedeelte van dit woord (-ella, de voorloper van het Engelse -ale) is dus een Latijnse manier om verkleinwoorden te maken. Dit systeem zit ook verstopt in sommige Nederlandse woorden. Ons kasteel is bijvoorbeeld via het Frans ontleend aan het Latijnse castellum, het verkleinwoord bij het woord castrum. Een kasteel is dus eigenlijk een kasteeltje.

Het gebruikelijke, niet-verkleinde fēmina is nog interessanter. Dat bestaat namelijk ook weer uit twee delen (fē-mina) die allebei terug te voeren zijn op het Proto-Indo-Europees (PIE), de voorloper van het Latijn, maar ook van het Grieks, Nederlands, Sanskriet, Russisch, enz.

Het eerste gedeelte, fē-, gaat terug op het Proto-Indo-Europese *dʰeh₁-, een werkwoord dat ‘zogen’ – oftewel ‘laten zuigen’ – betekende.

Dat ‘zogen’ komt in een hoop bekende Latijnse woorden terug. Een fētus is een zuigeling, een fīlius (‘zoon’) ook. Ook fēlix (‘gelukkig, vruchtbaar’) gaat hierop terug. En iets prozaïscher: het werkwoord fellāre (‘pijpen’).

Het tweede gedeelte van fēmina is dus -mina. En dat gaat terug op het Proto-Indo-Europese *-mh₁nh₂, het achtervoegsel waarmee de sprekers van het PIE zogeheten mediopassieve deelwoorden konden maken.

Simpeler gezegd: dit achtervoegsel maakt van fēmina letterlijk ‘de zogende’. Dat zullen de Romeinen nooit zo begrepen hebben, want dit achtervoegsel was in het Latijn allang uitgestorven. Het woord fēmina is dus een versteend overblijfsel uit vroegere tijden.

Maar wie aardig in zijn of haar Grieks zit, herkent *-mh₁nh₂ als de voorloper van -μενα/ος/ον (-mena/os/on), in het Oudgrieks nog altijd een productief achtervoegsel, vaak met een duidelijk passieve betekenis.

Zo heb je het werkwoord ἐράω (eraō, ‘beminnen’) met daar tegenover ἐρώμενος (erōmenos): ‘degene die bemind wordt’. En omdat het hier, getuige de uitgang -os, om een mannelijk woord gaat, kun je erōmenos misschien het best vertalen met bottom. Veel seks deze editie.

Post scriptum: het Engelse male gaat via het Frans terug op het Latijnse masculus. De tweede e in femele is onder invloed van de associatie met masculus/male in een a veranderd.

Dit stuk verscheen eerder op Gevleugelde woorden