Achter het Achtervoegsel 61

Enkele weken geleden bezocht ik met mijn jongste dochter op een ochtend de grootste fietsenwinkel van Nederland. Omdat het uitzoeken en passen van wielerkleding de nodige tijd in beslag nam, was het lunchtijd toen wij de zaak uitliepen. Nu bevond zich op het terrein tegenover de winkel en naast het servicecenter een gelegenheid om hongerige klanten van voedsel te voorzien. Toen ik zag dat dit lunchcafé getooid was met de naam La Musette, konden wij niet anders dan daar iets te gaan eten.

Wat mij het meest intrigeerde, was waarom een lunchcafé bij een fietsenwinkel La Musette heette; ik kende het woord namelijk alleen als term voor een muziekstuk. Het omslag waarin zich het bestek en een servetje voor onze lunch bevond bood uitkomst. Daarop stond dat een musette in het wielrennen een bevoorradingszakje is met lange hengsels dat een verzorger van een wielerploeg – een zogeheten soigneur – een renner aanreikt. Het voordeel van deze stoffen zakjes is dat de renners tijdens het rijden snel een zakje met sportdrank, gels en repen kunnen aanpakken zonder gevaar te lopen hun positie in de race te verliezen.

Van doedelzak naar ransel

In deze specifieke betekenis is het woord musette niet te vinden in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT). Wel vinden we daarin de militaire betekenis van het woord waarop de wielerterm is geïnspireerd, namelijk ‘ransel’. Het is volgens dat woordenboek een weinig gebruikelijke betekenis. Er staat dan ook geen citaat bij, alleen een verwijzing naar het eerste voorkomen in de Grote Van Dale, in een druk uit 1914.

De eerste betekenis die het WNT van musette geeft, is ‘kleine, van oorsprong Franse doedelzak’. Als oudste bron daarvoor wordt de Nederlandtsche Woorden-Schat uit 1650 van Lodewijk Meyer aangehaald. In dat boek wordt het verklaard met het fraaie woord ‘Ruyspijpe’. De oorsprong van het woord ligt in Frankrijk, waar het in deze betekenis al in de 13e eeuw voorkomt. Het woord is volgens de Etymologiebank afgeleid van het werkwoord muser dat ‘zitten dromen’ of ‘beuzelen’ betekent. Het Engels volgde betrekkelijk snel. In die taal werd het in deze zin al in 1390 aangetroffen, terwijl het Nederlands en het Duits pas sinds de 17e eeuw bewijsplaatsen heeft.

Als tweede betekenis van musette noemt het WNT ‘orgelregister met een klank die verwant is aan die van de musette, met ook nu weer uitsluitend woordenboekcitaten. Bij de tweede betekenis lijkt het Duits met een bewijsplaats uit de 17e eeuw de oudste papieren te hebben. Vanuit deze taal verspreidt het zich naar het Nederlands – in 1795 – en het Engels – in 1825.

Echte citaten – dus niet alleen vermeldingen in woordenboeken – duiken pas op bij de derde betekenis van musette, ‘een muziekstuk in de pastorale stijl die de klank van een doedelzak nabootst’. Het is rustig en slepend van tempo en wordt gespeeld in een driedelige maat met steeds aangehouden basklank. Ook de dans die werd uitgevoerd op deze muziek kreeg de naam musette. Als benaming voor het muziekstuk kent het Frans de musette sinds 1765, het Engels sinds 1811 en het Nederlands sinds 1847. In het 19e-eeuwse Parijs ontstond het bal musette, waarbij het begeleidingsinstrument de musette – een doedelzak – was. Aan het eind van die eeuw nam de accordeon de rol over van de musette maar de ingeburgerde naam bal musette bleef bestaan.  

De bakermat van de vierde betekenis ligt in Frankrijk. De musette als ransel doet daar het zijn intrede in 1812. Pas een eeuw later – in 1914 – vinden we dit gebruik terug in de Grote Van Dale, terwijl het Engels deze betekenis in 1923 omarmt.

Van ransel naar bevoorradingszakje

Maar laten we even terug gaan naar het wielrennen. Waar en wanneer is de musette als bevoorradingszakje in het Nederlandse taalgebied in gebruik genomen? Bij het waar hoeven we niet zo lang stil te staan: het kan haast niet anders of het eerste gebruik van dit Franse leenwoord liggen in België, waar het wielrennen een nóg belangrijker plaats inneemt dan in Nederland. Maar sinds wanneer zijn er sporen te vinden van musette in deze betekenis?

Zoals we hierboven hebben gezien komt het woord in het WNT in elk geval nog niet voor. Het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) heeft het al wel opgenomen als trefwoord, maar daar heeft musette nog geen betekenisomschrijving gekregen. Wel zijn er algemene grammaticale gegevens over het woord te vinden en worden er voorbeeldzinnen uit het Corpus Hedendaags Nederlands (CHN) aangehaald, zodat je een beeld krijgt van de gebruiksmogelijkheden en de betekenis van het woord. Die citaten zijn afkomstig uit de periode 1993-2011 en daarin is van een relatie tussen musette en de wielersport nog geen sprake. (In het Woordenboek van Nieuwe Woorden (WNW) ontbreekt van musette vooralsnog ieder spoor.)

Zou musette als wielerbevoorradingszakje dan misschien sinds 2011 aan een opmars bezig zijn geweest? Voor het antwoord op deze vraag ga ik kijken in het almaar uitdijende Corpus Hedendaags Nederlands (CHN) – met inmiddels al meer dan 3 miljard woorden! Daaronder komt het woord musette 918 keer voor. Groeperen op taalvariëteit van het Nederlands en sorteren op groepsnaam laat zien dat in Belgisch-Nederlandse geschriften het woord vele malen populairder is. In het Belgisch-Nederlands komt het 831 keer voor, in het Nederlands-Nederlands 85 keer en in het Antilliaans-Nederlands slechts 2 keer.

In ruim de helft van de Belgische gevallen – 498 om precies te zijn – is musette in het CHN (automatisch) getagd als eigennaam. En bijna de helft daarvan komt op naam te staan van de combinatie Place Musette, de naam die het Beverhoutplein in Gent krijgt tijdens de Gentse Feesten. Daar zijn kunstschilders aan het werk en worden Franse chansons ten gehore gebracht. De naam is dan ook een knipoog naar het vermaarde Place du Tertre in Parijs. Ook de combinatie Klub Musette is met bijna honderd voorkomens goed vertegenwoordigd. Het is de naam van een in 1974 opgerichte accordeonclub uit Dilsem-Stokkem.

Maar hoe zit het nu met musette als zelfstandig naamwoord. Dat komt 393 keer voor, waarvan 324 keer in het Belgisch-Nederlands. Het oudste citaat uit het CHN stamt uit 1995. Daarin heeft musette de betekenis muziekstuk (“Hij [Deprince, RdB] wordt genoemd als één van de pioniers van de musette.”) De eerste vermelding van musette als bevoorradingszakje komen we in het CHN tegen in 2008:

[A]ls u nog eens zo’n groepje wieler-sandwichmannen in een klikklakkende ganzenpas naar een Hommels terras ziet waggelen, loop er dan niet zuchtend of hoofdschuddend omheen, maar stap naar hen toe, trakteer hen volksverheffend op een Bacchus én check terloops toch eens de inhoud van hun achterzak of musette: misschien steekt er zowaar wel een exemplaar van Achter de bergen van Miriam Van hee of een koppen-fotoboekje van Stephan Vanfleteren in. Troost halen uit boeken, gelukzaligheid vinden op twee wielen: het ene kan perfect samengaan met het andere. (De Standaard, 7 juli 2008)

Het etenszakje van de renner vindt vervolgens ook zijn weg naar verschillende boekjes over wielrennen, zoals het Groot wielerwoordenboek (2009) van Marc De Coster, het Wielersportwoordenboek van Jan Luitzen (2009), het Wielerwoordenboek van Fons Leroy en Wim van Rooy (2010) en – wederom – Marc De Costers  Jargon & Slang van Wielrenners (2017).  

Het lijkt er dus op dat rond 2008 het Franse woord musette als bevoorradingszakje ook buiten de wielerwereld bekendheid krijgt. Daarbinnen was het al begrip al langer in die betekenis ingeburgerd. Zo lijkt het erop dat De Coster in zijn eerdergenoemde Groot Wielerwoordenboek het woord musette al heeft aangetroffen in een boek uit 1985, te weten Robert Janssens, Vreugde en verdriet in de Tour. Helaas heb ik mijn hand niet op die publicatie kunnen leggen dus als iemand het in zijn bezit heeft en het citaat wil opzoeken, graag.