De bundel Verblijf (2025) van Yasmin Namavar eindigt met een indrukwekkend gedicht dat met alles wat er momenteel in Iran gebeurt de moeite waard is om te lezen of herlezen. Het gaat over een gebeurtenis van iets meer dan een jaar geleden die alweer uit de aandacht is weggedrukt.

Zeegazelle

voor ahoo daryāyi

omdat hij mijn woning bezet, zijn gedrongen lijf
tegen mijn oogleden drukt, wacht ik op een zeegazelle
een vrouw met hoeven niet voor steen gemaakt
zachte zolen, haar stem zout als een artemisschelp

mijn ogen leunen zwaar op de waarheid verdragen
geen verhalen met stokrozen en aroma
van lelietje-van-dalen
geen geschiedenisboeken met zwarte letters op wit papier

zijn stropdas is nabij, op de grond een tapijt van flats in een land
als het mijne, met hoge stoepranden, oleanders, vlezige vijgen
terwijl ik thuis ruimte maak in de berging, op zolder, in mijn bed
voor bagage en een bezem

ik laat de dood aan mijn kruis ruiken, in mijn mond blaffen
en wacht op haar, bloot en zonder hoorns
haar buik nog warm van die ene keer
dat ze op straat liep.

De commentatoren op Namavars bundel hebben tot nu toe geen aandacht geschonken aan Ahoo Daryāyi, aan wie dit gedicht is opgedragen. Zij is de Iraanse vrouw die in november 2024 door de Iraanse zedenpolitie werd aangehouden omdat ze haar hijab niet juist zou hebben aangetrokken, en die daarop besloot haar kleren allemaal uit te trekken en in ondergoed over straat te gaan.

Een beetje kennis van het Farsi helpt. Ahu is een woord voor ‘gazelle’ en darya voor ‘zee’. Namavar maakt gebruik van de paradox in die naam: het gaat hier over een vrouw die duidelijk niet op haar plaats is – sowieso een thema voor Namavar, en vooral in de zin van de confrontatie tussen natuur en cultuur, van ‘hoeven niet voor steen gemaakt’. Zo expliciet politiek als ‘Zeegazelle’ zijn de gedichten meestal niet, met de vrij rechtstreekse verwijzingen naar het patriarchaat (‘omdat hij mijn woning bezet, zijn gedrongen lijf tegen mijn oogleden drukt’, ‘zijn stropdas is nabij’), waartegenover de lichamelijkheid van de vrouw wordt gezet: haar zachte zolen, haar warme buik.

Sluitsteen

De dichteres doet bij dat alles haar best om niet op haar beurt te proberen om de zeegazelle te vangen, niet op wit papier, maar ook niet in haar huis: ze maakt weliswaar ruimte, en ze wacht, maar ze dwingt niemand om gebruik te maken van die ruimte.

Het ontroerendste zinsdeel in het gedicht vind ik ‘een land als het mijne’. Wat is dat voor land? Yasmin Namavar is geboren in Amstelveen. Alleen wordt Nederland niet zo sterk gekarakteriseerd door oleanders en vlezige vijgen; eerder door stokrozen en lelietjes-van-dalen. Namavars moeder komt uit Iran, waar zulke zaken gebruikelijker zijn – alleen is het gek om dan Iran ‘een land als het mijne’ te noemen.

De dichteres worstelt in de bundel voortdurend met het zichzelf al dan niet blootgeven, zichzelf al dan niet op de juiste plek voelen, zich al dan niet conformeren aan de heersende normen. De bundel Verblijf verscheen begin 2025, hij moet al min of meer af zijn geweest toen Ahoo Daryāyi haar actie uitvoerde. Het vormt een heel precieze sluitsteen op het werk.