In de nasleep van de moord op Alex Pretti in Minneapolis zei een kritische medewerker van het Department of Homeland Security tegen een journalist van CNN: ‘The department needs a law enforcement leader, not a sicko fan.’

Dat was althans wat de journalist opschreef. In werkelijkheid had de medewerker gezegd: ‘The department needs a law enforcement leader, not a sycophant.’

Zo misleidt het brein de zintuigen. Als je een woord (sycophant) niet kunt plaatsen, ben je bereid de duidelijk hoorbare -t aan het einde van het woord te negeren, om er zo iets van te maken dat je wél bekend is (sicko fan).

Het is natuurlijk ook een zeldzaam woord, sycophant. Merriam-Webster definieert het als ‘a servile self-seeking flatterer, one who praises those in power in order to gain their approval.’ Volgens de Dikke Van Dale is een sycofant in het Nederlands een ‘be­roeps­ver­klik­ker, vleier, pluimstrijker, parasiet’.

Wat ik zo leuk vind aan het woord sycofant is dat het erg intelligent en geleerd aandoet, maar de etymologie dat helemaal niet is.

De aanwezigheid van de i-grec of Griekse ij verraadt een Griekse oorsprong. Wij hebben de sycofant (via het Latijnse sycophanta) ontleend aan het Oudgriekse συκοφάντης (sukophantēs). Dat is een samenstelling van de woorden σῦκον (sukon, ‘vijg’) en φάντης (‘iemand die iets toont’, dit werkwoord zit ook verstopt in bijvoorbeeld fantasie en epifanie). Iemand die vijgen laat zien dus. Een vijgenshower.

Ook in het oude Griekenland werd dit woord uitsluitend in overdrachtelijke zin gebruikt – het nieuwe woordenboek Grieks geeft als enige betekenis: ‘iemand die zijn geld verdient door mensen valselijk aan te klagen of te chanteren.’

Over de semantische connectie tussen ‘valselijk aanklagen’ en ‘een vijg tonen’ bestaan al sinds de oudheid verschillende theorieën. De theorie die mij het meest vertrouwd is, stelt dat de oude Grieken bij wijze van belediging de duim tussen de middel- en ringvinger staken. Dit gebaar stond symbool voor een vijg, en die vijg stond weer symbool voor een vulva (het woord σῦκον, sukon kon ook gebruikt worden als aanduiding voor ‘vulva’). In de Atheense democratie van de vijfde eeuw voor Christus zouden politici zouden hun aanhangers regelmatig aangemoedigd (of betaald) hebben om ‘de vijg te tonen’ aan hun politieke tegenstanders.

Geen waterdicht verhaal (wat heeft dit bijvoorbeeld met aanklagen te maken?) – alternatieve theorieën hebben het dan ook over een fallussymbool, over vijgendiefstal, en over een verbod op vijgenexport. Soms moet je kiezen wat je gelooft.

Dit stuk verscheen eerder op Gevleugelde woorden.