Confuc (27)
– Confucius, wat zou u doen als u geroepen werd om een land te besturen?
– De taal goed gebruiken. Als de taal niet goed gebruikt wordt, zeggen de woorden niet wat ze moeten zeggen. Dan blijven de dingen die gedaan moeten worden ongedaan.
Als je de taal niet goed gebruikt, zeggen de woorden niet wat ze moeten zeggen. Maar wat gebeurt er als je niets zegt, terwijl je wel iets moet zeggen?
De afgelopen weken hebben zo’n 175.000 leerlingen van groep 8 een doorstroomtoets gemaakt. Daarvoor wordt druk geoefend. Want een mooie score opent de poort naar een school die weer een poort opent naar een mooie toekomst. Je zou denken dat de toetsvoorbereiding plaatsvindt op de basisschool. Nee, bijna dertig procent van de ouders geeft geld uit aan bijles. Bij ouders met een migratieachtergrond gaat het zelfs richting vijftig procent. Zijn het alleen hoogopgeleide ouders die de score van hun kind nog willen opkrikken? Nee, lager opgeleide, ik bedoel praktisch geschoolde ouders maken even veel gebruik van bijlesinstituten.
Beterbrein, Bolleboos, IQ-boost, een bijles-instituut is snel opgericht. En soms mag dan ook nog gebruikgemaakt worden van leslokalen die na schooltijd toch leeg staan. Sterker nog: schooldirecteuren denken dat ze met deze ‘gastvrijheid’ een positief signaal afgeven. Ik las een verslag van een bijspijkercursus voor de doorstroomtoets. Ouders betalen voor vier bijeenkomsten €360. Het groepje bestond uit een zeven leerlingen. Dat is dus 7×90 = €630 per bijeenkomst. Dat krijgt de ‘bijlesjuf’ niet. Nee, die is opgehouden in het reguliere onderwijs omdat zij ‘leerlingen niet genoeg aandacht kon geven’. En bovendien geven deze werkuren veel minder rompslomp. De bijlesjuf heeft zelf toetsen gemaakt met ChatGPT, en zorgt er vooral voor dat alles ‘spelenderwijs’ verloopt. De leerlingen mogen om de beurt juf of meester zijn die uitleg geeft. Ze krijgen de volgende adviezen: ‘Rustig de vraag lezen’ en ‘Deel de tekst in kleine stukjes, dan lijkt die minder lang.’ Kennelijk wordt dat op school niet gezegd.
Waarom laten wij dit toe als samenleving? Als je oefent met IQ-testen dan gaat je IQ waarschijnlijk wel een paar punten omhoog. Maar ben je dan ook slimmer? Als het koud is in een kamer, wordt het dan warmer als je een aansteker onder de thermostaat houdt?
Aan het Ministerie van Onderwijsformulieren,
Onze Grondwet zegt in artikel 23, lid 1: ‘Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.’ Daarom roep ik u, verantwoordelijke bewindspersoon, op om uw zorg uit te spreken over:
- de bijlescultuur als business-model;
- de toetstraining als wensdenken van ouders;
- de ‘opgetrainde’ toetsuitslag waardoor een kind toegang krijgt tot een níét-passende school;
- de overdreven aandacht voor toetsuitslagen en prestatiemeetmomenten.
Ministerie van Onderwijsformulieren, schrijf een brief die begint met: Een kamer wordt niet warm als je een vlammetje onder de thermostaat houdt. Een kind krijgt geen passend onderwijs door extra training in het maken van een toets. Een toets is een diagnose, geen medicijn.
Dank voor het delen van deze ervaring, Jan, en voor de observaties die je eraan verbindt. We krijgen een staatscommissie voor de crisis in lees-, schrijf en rekenonderwijs, staat in het nieuwe regeerakkoord. Leesvoer voor die commissie, denk ik.
Van aanvullend onderwijs maakt 21% van de leerlingen in het primair onderwijs gebruik en 29% van de leerlingen in het voortgezet onderwijs. Van de PO-scholen biedt 29% aanvullend onderwijs aan en van de VO-scholen doet 72% dat (Monitor aanvullend onderwijs 2025 https://open.overheid.nl/documenten/51fcd45b-ebee-4108-8027-1bd136fb8419/file ). Volgens de Monitor komt toetstraining in het PO nauwelijks voor (1%), maar examentraining in het VO wel veel (39%).
De wildgroei aan privaat onderwijs in aanvulling op het reguliere onderwijs is een bedenkelijke ontwikkeling. Het ondermijnt de toegankelijkheid en de kansengelijkheid in het onderwijs want deelname eraan neemt toe met de sociaal-economische status van ouders. De effectiviteit van het privaat aanvullend onderwijs, ook wel schaduwonderwijs genoemd, wordt nauwelijks onderzocht. Het personeel dat werkzaam is bij de honderden huiswerkinstituten is merendeels onbevoegd. Inderdaad nemen de huiswerkinstituten veelal hun intrek in reguliere scholen en betrekken langs die weg hun klandizie. In 2024 waren er ongeveer 6100 private onderwijsaanbieders.
Private huiswerkinstituten zijn een lucratief verdienmodel, niet alleen omdat iedere ouder in de meritocratische samenleving de beste kansen voor zijn kind ambieert en bekostigen wil (in 2022 358 miljoen euro), maar ook omdat scholen ervoor betalen (uit het Nationaal Programma Onderwijs) en soms gemeenten subsidie geven. Follow the Money bracht in 2025 twee casussen van huiswerkinstituten aan het die bij opdracht- en subsidieverwerving een stichting met ANBI-status naar voren schoven, maar voor facturering een bv van de stichtings-directeur (als 100% aandeelhouder) gebruikten om bij schoolbesturen geinde bedragen als private winst te toucheren. (zie https://www.ftm.nl/artikelen/bejubelde-bijlesweldoener-misleidde-scholen-werd-miljonair en https://raadzaam.amsterdam.nl/instrument/15628734 )
De Onderwijsraad vindt de verstrengeling van privaat onderwijsaanbod met regulier overheid gefinancierd onderwijs onwenselijk (‘Publiek karakter voorop’ 2021 https://www.onderwijsraad.nl/documenten/2021/12/07/publiek-karakter-voorop ). Het ministerie OCW heeft in juni 2023 ‘Richtlijnen aanvullend onderwijs’ voor scholen opgesteld (https://open.overheid.nl/documenten/93d1a710-31b1-4ca2-89f6-53ef13481ada/file ). Een vorm van praktisch meebuigen en tegelijk grenzen stellen.
Nu de scholen vooral kostendrager van het schaduwonderwijs zijn geworden om kansenongelijkheid te voorkomen (Monitor aanvullend onderwijs 2025, p.24), is de vraag hoe doelmatig aanvullend privaat onderwijsaanbod op het reguliere door de overheid gefinancierde onderwijs eigenlijk is. Waarom wordt er niet gewoon goed regulier onderwijs gegeven zonder inzet van private aanbieders? Met meer capaciteit voor directe vakinhoudelijke instructie en minder afwenteling van eigenaarschap voor het leerproces op de leerling? (zie Scheerens en Kirschner: ‘Progressief Achteruit: Zwartboek over de Last van Slechte Ideeën voor het Funderende Onderwijs’ 2021, https://www.kirschnered.nl/2021/09/17/progressief-achteruit-zwartboek-over-de-last-van-slechte-ideeen-voor-het-funderende-onderwijs/ ).
Kunnen we ook eens ophouden de aanduiding ‘juf’ te gebruiken voor leraren/leerkrachten/docenten in het basisonderwijs?