En overtuigen is suikeren

Als je veel met verwante talen bezig bent, ontwikkel je een gevoel voor de manier waarop die talen zich tot elkaar verhouden. Misschien is het leuk om jullie ‘daarin mee te nemen’, zoals dat tegenwoordig heet.

Neem het Nederlandse woord zoet. Alleen al de betekenis doet een oude oorsprong vermoeden. Zoet is een fundamenteel woord dat een taal niet zo snel uit- of ontleent, in tegenstelling tot, bijvoorbeeld, mezzanine of spelcomputer.

Na het Nederlands is mijn beste taal het Engels. Dus denk ik aan het Engelse sweet, waarin opeens een w opduikt. Dan is de logische vraag: heeft het Nederlands een w verloren óf heeft het Engels een w gecreëerd?

Ook zonder specialistische kennis kun je je voorstellen dat optie 1 aannemelijker is. Een w ontstaat niet zomaar, maar kan prima verdwijnen. Sla je een woordenboek van het Oudnederlands open (ik doe dat zelf digitaal), dan vind je suoti, voor het eerst geattesteerd in de tiende eeuw. Dat heeft een duidelijke w-klank, geschreven als u, die wij dus inmiddels kwijtgeraakt zijn.

Dit suoti bewijst ook dat het verschil tussen de s in het Engels en de z in het Nederlands ontstaan is doordat de Oudnederlandse, stemloze s in het Nederlands een stemhebbende z is geworden. (Al zeg ik als rechtgeaarde import-Amsterdammer nog altijd soet.)

Op basis van de verschillende verschijningsvormen in de verschillende Germaanse talen reconstrueert de Etymological Dictionary of Proto-Germanic de stam als *swōtu-.

Om erachter te komen of ons woord zoet nog verder teruggaat dan het Proto-Germaans, moeten we op zoek naar een verwant in een niet-Germaanse, maar wél Indo-Europese taal. Ik denk dan al snel aan het Oudgrieks.

En aan de eigenschappen van het Oudgrieks. Zo weet ik dat de Oude Grieken een hekel hadden aan zowel de s als de w, met name voorafgaand een klinker. Met deze kennis in het achterhoofd is het Griekse ἡδύς (hēdus, ‘zoet’) goed te vereenzelvigen met het Proto-Germaanse *swōtu-. De Proto-Indo-Europese oervorm was *sweh₂du-.

De oorspronkelijke s is in het Grieks in een h veranderd, en de w is volledig verdwenen. Aan (ἡδύς, hēdus) ontlenen wij ons hedonisme, de ideologie van het zoete.

Steun mij financieel door een betaald abonnement af te sluiten. Of steun mij moreel door een gratis abonnement af te sluiten!Subscribe

Mijn Latijn is niet zo goed als mijn Grieks – toch loont het de moeite om ook daar te gaan kijken. De Romeinen hadden in tegenstelling tot de Grieken geen enkele moeite met de s of de w. Wél verdween de d voorafgaand aan de u/v (en aan de i die daar weer op volgt). Dus veranderde *sweh₂du- in suāvis (‘aangenaam, zoet’).

De oorspronkelijke d kun je nog wel terugzien in het afgeleide Latijnse werkwoord persuādeō, dat door het Engels is ontleend als to persuade. Iemand met zoetheid overladen is dus iemand overtuigen.

Dit stuk verscheen eerder op Gevleugelde woorden