Taalkunde van 70 jaar geleden

In sommige opzichten was De nieuwe taalgids een papieren voorloper van Neerlandistiek. Het wilde bijvoorbeeld de verschillende uithoeken van het vak – de taal- én de letterkunde, die toen trouwens ook nog door de meeste neerlandici allebei werden beoefend, maar ook het voortgezet én het universitair onderwijs. Maar een andere overeenkomst is dat de redacteuren af en toe korte stukjes plaatsten met hun eigen observaties.

358 woorden telt het artikeltje dat de Utrechtse hoogleraar en redacteur C.B. van Haeringen in 1956 plaatste – een stuk minder dan de gemiddelde bijdrage op Neerlandistiek. Het begint met een intrigerende zin:

Er zijn heel wat Nederlanders, die steeds de dentale r spreken, maar in de groet goeiemorge, en vooral in de korte vorm morge, de velaire. 

Ik herken dat niet, dat mensen een verschillende [r] gebruiken in het zelfstandig naamwoord morgen en de groet. Wat ik wel ken is wat Van Haeringen daarna beschrijft, namelijk dat er in dat tweede woord van de r-klank ‘niet veel terecht’ komt. Ik zou zeggen dat hij helemaal niet meer wordt gezegd, dat mensen mògge zeggen, zonder r (en trouwens als die r wegvalt, ook altijd zonder n).

Sneller

Misschien beschrijft Van Haeringen dus een vroeger stadium op weg naar die wegval, een waarin de zelfde klank (de r) in dezelfde omgeving verschillend wordt uitgesproken. Ik hoop dat er ooit iemand met een opname komt die dat kan staven, want ik ken weinig andere voorbeelden van zoiets.

Dat de groet en het zelfstandig naamwoord in uitspraak uit elkaar groeien, is in ieder geval een feit. Ik ken echt niemand die zegt dat hij dit of dat ‘in de mogge’ doet, en ik ken tegelijkertijd ook nauwelijks mensen die de [r] in de groet zouden uitspreken. De twee woorden hebben natuurlijk dezelfde oorsprong, maar ze groeien langzaam uit elkaar.

Van Haeringen denkt dat de groet een ‘gedistingeerder’ vorm heeft, omdat de velaire r, achter in de mond, vooral een stads fenomeen is. Hij wijst erop dat groeten vaker enigszins gedistingeerd zijn, dat mensen ook bonjour en adieu zeggen, maar voor mijn gevoel is mogge echt informeler dan morgen, en dan gaat het dus de andere kant op. Dat komt denk ik doordat mensen bij groeten sowieso veel vrijer zijn en allerlei vormen kunnen gebruiken – vormen die geleend worden uit andere talen (bye bye!), uit dialecten (moin!) of allerlei vervormingen van andere woorden. (doei!) Groeten zijn vooral veel vrijer dan andere woorden, en misschien ondergaan ze bepaalde veranderingen, zoals het wegslijten van de r aan het eind van de lettergreep, wel sneller dan andere woorden.

(428 woorden)