Acher het achtervoegsel 63

In mijn woonplaats Voorschoten nemen zeven politieke partijen deel aan de Gemeenteraadsverkiezingen op woensdag 18 maart. Op verschillende, duidelijk zichtbare plekken in het dorp zijn grote houten stellages gebouwd waarop inmiddels verkiezingsaffiches geplakt zijn. Op drie van de zeven aanplakbiljetten prijkt het lachende gezicht van een lokale politicus: één man (CDA) en twee vrouwen (Voorschoten lokaal en D66).

Vrouwenkiesrecht

Iets meer dan honderd jaar geleden was dit ondenkbaar geweest. Pas in 1917 kregen vrouwen in Nederland passief kiesrecht – het recht om bij verkiezingen verkozen te worden. De Rotterdamse onderwijzeres Suze Groeneweg (1875-1940) was in 1918 de eerste vrouw die namens de SDAP in de Tweede Kamer werd gekozen. Door mannen wel te verstaan, want actief kiesrecht – het recht om bij verkiezingen te stemmen – kregen vrouwen pas in 1919.

Al vanaf de jaren tachtig van de negentiende eeuw hadden vrouwen zich hiervoor ingezet. Zo ontstond in 1894 de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (VvVK) waarvan naast Wilhelmina Drucker – oprichtster van de Vrije Vrouwen Vereeniging – ook Aletta Jacobs en Annette Versluys-Poelman de leidsters waren. Deze vereniging sloot zich aan bij de Wereldbond voor vrouwenkiesrecht, want ook in andere Europese landen maakten vrouwen zich sterk voor dat recht. De uit Engeland afkomstige suffragettes zijn met hun activistische optredens misschien wel het bekendst geworden.

Strijdsters

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) omschrijft het woord suffragette in de Aanvullingen uit 2001 als een ‘[m]ilitante strijdster voor het vrouwenstemrecht; in het bijz. ter aand. van zoodanige strijdsters in het begin van de twintigste eeuw in Engeland.’ Het woord stamt uit 1906 en is in Engeland gemunt door achter het zelfstandig naamwoord suffrage ‘kiesrecht’ het achtervoegsel –ette te plakken. Suffragette wordt vervolgens een internationaal gebruikelijke term om strijdsters voor het vrouwenkiesrecht aan te duiden. Het WNT vermeldt dat Frankrijk het woord in 1907 overneemt en dat Duitsland in de loop van de 20^e eeuw volgt.

Kiesrechtfeeksen

En hoe zit het in Nederland? Het enige citaat uit het WNT dateert van 1913 en is afkomstig uit het bekende Handboek der Nederlandsche Taal van de nog bekende(re) taalkundige Jac. van Ginneken (1877-1945). Daarnaast wordt vermeld dat het woord sinds 1914 als ingang is opgenomen in Van Dale’s groot woordenboek der Nederlandsche Taal. Nieuwsgierig geworden hoe het woord suffragette daarin gedefinieerd is, sloeg ik er de bewuste vijfde druk op na – het boek is integraal te vinden op Delpher. De toenmalige hoofdredacteur P.J. van Malssen jr. lijkt – gezien zijn woordkeus – niet zo veel op te hebben met deze strijdbare vrouwen. Hij omschrijft hen als volgt:

SUFFRAGETTE, (Eng.) v. (-s), kampster voor vrouwenkiesrecht, kiesrechtfeeks.

In zijn afkeurende houding stond hij overigens niet alleen. Met het woord kiesrechtfeeks verwoordt hij de gevoelens die bij een groot deel van de conservatieve gegoede burgerij en de schrijvende pers leefden. In de Utrechtse Courant van 30 juni 1909 schrijft een correspondent uit Engeland:

Inderdaad: „feeksen” want op den naam „dames” geeft het herhaald optreden dezer exemplaren van het vrouwelijk geslacht alles behalve recht meer.

Winston Churchill

Wat hadden deze vrouwen toen dan gedaan? Welnu, ze probeerden het parlement binnen te dringen en gooiden stenen naar het admiraliteitsgebouw, wat tot grote wanorde leidde. Onder de 108 in hechtenis genomen stemrechtvrouwen – net als het ook voorkomende kiesrechtvrouwen een veel sympathiekere benaming dan kiesrechtfeeksen – bevond zich ook de bekende suffragette Emmeline Pankhurst, “die een inspecteur van politie herhaaldelijk in het gezicht geslagen heeft.” Pankhurst was de oprichtster van de Women’s Social and Political Union (WSPU).

Dat de kiesrechtvrouwen geen middel schuwden om hun recht te verwerven blijkt uit een bericht uit Het Nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië van 15 november 1909. Een suffragette uit Londen striemde – toen nog – minister Winston Churchill op het station in Bristol in zijn gezicht met een hondenzweep. In de daaropvolgende jaren halen de suffragettes met hun soms gewelddadige protesten nog geregeld de Nederlandse kranten.

Stemstertjes en kiestertjes

Maar hoe belangrijk en hoe boeiend de strijd om het vrouwenkiesrecht ook is, ik dwaal af van het eigenlijke onderwerp van deze bijdrage: de oorsprong en het gebruik van het woord suffragette in (het) Nederland(s). Omdat de suffragettes in Engeland met hun acties voor vrouwenkiesrecht vanaf 1906 veel stof deden opwaaien, moeten daar vast nog meer sporen van te vinden zijn in Nederlandse media uit die tijd. Het belang van Delpher kan niet vaak genoeg benadrukt worden.

En inderdaad, de lezers van De nieuwe courant worden al op 13 maart 1906 vergast op een bericht van een correspondent uit Engeland die verslag doet van een dan nog onschuldige en geweldloze actie van vrouwen om kiesrecht te verkrijgen. Op 11 maart speelde het volgende zich af:

Downingstreet, het doodloopende straatje waar een stuk of wat ministers officieel wonen was eergistermorgen het tooneel van een niet onvermakelijke scène. Een aantal kies- en stemgrage dames togen er heen om den heer Campbell-Bannerman te spreken over haar begeerte naar ’t stembriefje. Daar ze geen audiëntie hadden aangevraagd, werden ze natuurlijk niet ontvangen. En daar ze na de weigering niet weg wilden gaan, doch bleven ,,samenscholen”, wat geen diender kan verdragen, werden twee harer aanvoersters door de blauwe „Bobbies” meegenomen. Dat gaf heel wat leven en drukte en de kiekende-couranten-man profiteerde van de gelegenheid, om het geval te vereeuwigen. Tevens heeft men er twee nieuwe woorden door gemaakt: „Voterettes’’ en „Suffragettes”, dus „stemstertjes” en „kiestertjes”. ’t Klinkt lief en daar het der zaak niet schaadt, is wat spot niet misplaatst. Ze worden overigens niet vervolgd in rechten. Wel als ze ’t weer doen.

Enkele dagen later – op 15 maart 1906 – bericht ook de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant in uitgebreide bewoordingen over dit voorval om af te sluiten met een alinea waarin onder ander de etymologie van beide ette-woorden wordt besproken:

De geïllustreerde dagbladen laten de zaak in kleuren en geuren zien, door middel van de alomtegenwoordige kiekjes-journalisten, en de andere bladen hebben den Engelschen taalschat met twee lief klinkende woorden verrijkt: „Suffragettes” en „voterettes”. Het eerste is natuurlijk afgeleid van „suffrage”: kiesrecht, en het andere van „vote”: stem. De dames hebben zich ongetwijfeld dol belacheljjk gemaakt; doch gelukkig kunnen hare dwaasheden der zaak zelve geen schade doen. Iedereen heeft zich er kostelijk mee geamuseerd.

De term voterettes blijkt geen lang leven beschoren te zijn. Een maand nadat de Engelse politiek kennis heeft gemaakt met vrouwen die zich beijveren voor het kiesrecht, wordt alleen nog maar gesproken van suffragettes, een term die ontsproten schijnt te zijn aan het brein van een journalist van The Daily Mail, die het gebruikte toen enkele dames in de Albert Hall het leven van premier Sir Henry Campbell Bannerman zuur probeerden te maken; dit was dus nog vóór het hierboven gememoreerde bezoek aan Downing Street 10 op 11 maart 1906.

Men weet dat een „suffragette” is: een kieszieke of stemzieke juffrouw of mevrouw. Een oogenblik heeft Londen geaarzeld of ze „suffragettes” dan wel „voterettes” zouden heeten, doch het eerste woord heeft het gewonnen.

Dat schrijft een verslaggever van De Nieuwe Courant op 28 april 1906 over een andere actie van suffragettes die zich met enkele dozijnen hadden verzameld op de Ladies Gallery van het Lagerhuis en daar – geheel in strijd met de daar geldende etiquette – een vergadering verstoorden met het gillen van “Stemmen”, “Stemmen”.

De kranten staan dus bol van artikelen over de Engelse ‘stemsters’, maar in Nederlands-Indië blijkt het woord niet bij iedereen bekend te zijn. Smalend geeft het Soerabaiasch Handelsblad op 21 juni 1906 de redacteur van de concurrende krant Nieuws van den dag een veeg uit de pan.

Zooals men weet, is de redacteur van het Nieuws van den Dag de eenige Indische dagbladschrjjver die “het weet.” Een staaltje van die alwetendheid geeft hij in zijn blad van 18 Juni, waar hij in een telegram het woord suffagettes (lees: suffragettes) niet heeft kunnen terecht brengen. En dit, terwijl men tegenwoordig haast geen Engelsche courant kan opnemen, of men vindt er het woord in, dat dient om de al te ijverige voorstandsters van vrouwenkiesrecht aan te duiden!

Moppentrommel

Enkele suffragettes die vanwege wanordelijkheden in het Engelse parlement waren aangehouden, werden door de rechter veroordeeld tot het betalen van een boete of – als zij dat weigerden – tot een gevangenisstraf. Hoe vreemd het ons ook in de oren klinkt, de meeste vrouwen kozen voor een gevangenisstraf. Zo hoopten zij de status van martelares te verkrijgen. Kennelijk was dat zeer belangrijk voor hen. In elk geval stond in de rubriek moppentrommel van De Courant van 16 augustus 1911 het volgende mopje, waarvan de pointe mij eerlijk gezegd ontgaat:  

Haar hoogste geluk.

„Ik begrijp je niet, Mary; je bent rijk, mooi; hebt den dokterstitel, van je boek is de derde druk verschenen; wat wil je nu toch nog meer?” „Drie maanden gevangenisstraf als suffragette.”

Zoals gezegd is de strijd van de suffragettes in Engeland voor het kiesrecht niet geweldloos. Niet voor niets luidde hun strijdkreet: deeds not words, ‘geen woorden maar daden’ dus. Bij die gewelddadige acties wordt er geschopt en geslagen, worden ruiten ingegooid, overheidsgebouwen bezet, stenen gegooid en (parlements)bijeenkomsten verstoord. Uiteindelijk bereiken de voorvechtsters van het vrouwenkiesrecht in Engeland hun doel, maar ze hebben er lang voor moeten strijden. Ruim tien jaar na de introductie van het woord suffragette – in 1918 – krijgen vrouwen van 30 jaar en ouder kiesrecht, terwijl dat bij mannen al het geval is als ze ouder dan 21 zijn. Het zal vervolgens nog eens tien jaar duren – we schrijven 1928 – voordat vrouwen in Engeland hetzelfde kiesrecht verwerven als mannen, onder andere dank zij de  suffragettes.