Wat is het verschil tussen ‘niet roken en drinken’ en ‘niet roken of drinken’? In het Nederlands interpreteren we die woordgroepen doorgaans hetzelfde: als ‘Jan niet rookt en drinkt’, drinkt hij niet en rookt hij ook niet. En als ‘Jan niet rookt of drinkt’, dan is er hetzelfde aan de hand.
Dat is niet in alle talen het geval. In het Engels betekent ‘Jan does not smoke and drink’ vooral dat Jan het niet allebei tegelijk doet – hij kan wel een van die twee doen. In het Mandarijn betekent ‘Yuehan bù hē-jiǔ huòzhě bù chōuyān’ (huòzhě is het woord voor of) dat Jan minstens een van de twee activiteiten niet onderneemt. De andere kan dus wel. Het Nederlands wijkt dus af van het Engels in de betekenis van en en van het Chinees in de betekenis van of.
Hoe zit dat precies? De Utrechtse taalkundige Riny Huybregts gaat erop in in een nieuw artikel. Hij wijst erop dat jonge Engelse kinderen in eerste instantie and zo interpreteren als in het Nederlands (en Chinees), terwijl jonge Chinese kinderen het woordje of zo interpreteren als in het Nederlands (en Engels). Het Nederlands heeft dus de kleuterbetekenissen van die woorden behouden. Dat zijn dus voor het mensenkind de meest logische betekenissen.
Overgaan
Dat laat hoe dan ook zien dat taal niet werkt volgens de wiskundige logica. Dat zou zeggen dat niet (a en b) hetzelfde betekent als niet a of niet b (de betekenis van en in het Engels), en niet (a of b) hetzelfde als niet a en niet b(de betekenis van of in het Nederlands en het Chinees). Dat is dus een ander systeem dan de kindertaal of de volwassen taal in een van die drie systemen.
Huijbregts’ idee is dat kinderen beginnen met de sterkst mogelijke hypothese over de betekenis van een woord. Neem het woord voor en:
- Nederlands: niet roken en drinken: niet roken en niet drinken
- Engels: no smoking and drinking: niet tegelijkertijd roken en drinken
Als je als klein Engels kind begint met uitgaan van de Nederlandse betekenis (zoals die kinderen dus doen), kun je makkelijk constateren dat je een keer fout zit, namelijk als je iemand ziet drinken terwijl er wordt gezegd ‘John does not smoke and drink’. De oorspronkelijke aanname is dan weerlegd, en het kind kan overgaan naar de Engelse betekenis.
Vergelijking
Andersom is dat lastiger. Als een Nederlands kind zou beginnen met de Engelse betekenis voor en, zijn er geen situaties denkbaar waarin iemand iets zegt dat laat zien dat dit niet klopt. Altijd als de Nederlandse betekenis waar is (iemand drinkt niet en rookt niet), is de Engelse betekenis ook waar (iemand drinkt en rookt niet tegelijkertijd).
Het kind is volgens dit idee dus een kleine Popperiaanse wetenschapper. Geconfronteerd met verschillende mogelijkheden (wat betekenen en en of precies) kiest het voor de mogelijkheid die het makkelijkst weerlegd kan worden.
Voor het Chinese of geldt in vergelijking met het Nederlandse of hetzelfde, reken maar uit. Hier is het lastiger om van de Chinese naar de Nederlandse betekenis te gaan dan andersom:
- Nederlands: niet roken of drinken: niet roken en niet drinken
- Chinees: niet roken of drinken: niet roken of niet drinken
In alle omstandigheden waarin de Nederlandse betekenis waar is, is de Chinese betekenis dat ook. Andersom is niet het geval: als iemand rookt, maar wel drinkt, klopt dat in het Chinees, maar niet in het Nederlands.
Kinderen volgen dus wel een duidelijke en precies omschreven logica, maar dat is een andere dan die van de wiskundige.
Je moet ze de kost geven, vertalers die zonder nadenken alle “and” met “en” vertalen en alle “or” met “of”…
Genoten heb ik van uw analyse. Een feest voor de geest.
Werktuiglijk moest ik denken aan mijn eigen zoontje, die, toen ik eens keer zei dat ik geen geld had, zei: “Dan koop je toch wat geld?” Hij zag mij immers met mijn pinpas geld pinnen, oftewel kopen. Zijn vraag was dus logisch.
Net als zijn volgende opmerking. Ons televisietoestel, een afgedankte zwart-wit beeldbuis, ‘sneeuwde’. Dus ik schroefde de achterkant er af, en drukte alle ‘buizen’ en ‘lampen’, die er in zaten, even stevig in hun fittingen.
En hoorde toen achter mij de verzuchting: “Ik wil de poppen zien!”
Wat bleek nou? Hij zag blijkbaar zo’n tv als een poppenkast, waar achterin een hoop poppen liggen, als die niet speelt. In onze voormalige paardenstal stond namelijk een echte poppenkast, waarachter zo’n stapeltje handpoppen lag.
Jaren later liet hij zich, na zijn gymnasium in Groningen, scholen in Maastricht, als theatermaker…
Waarnemingen zijn ’theorie geladen’: wat je waarneemt, (voor ‘waar’ aan-‘neemt’) hangt af van wat je weet. En dat geldt natuurlijk ook voor kinderen.
Zo zei mijn dochtertje ooit: “De maan is stuk!” Ik keek omhoog en inderdaad, er was een hapje uit de maan.
Tot slot, ze zei ook eens: “De zon is van wol, en de maan van katoen.” Zintuiglijker en dichterlijker kan het niet, dunkt me.
Na het gym liet ze zich op de RuG opleiden tot klinisch psycholoog.
De mooiste opmerking die er ooit over de maan werd gemaakt was van Paul Valery: “Il faut être Newton, pour aperçevoir, que la lune tombe, quand tout le monde voit bien, qu’elle ne tombe pas.”
In Frankrijk paste ik een keer op twee geadopteerde Koreaanse jochies. De maan scheen. Dus ik vroeg ze toen, waarom de maan niet valt. De jongste antwoordde: “Collée au ciel!”
Er zijn trouwens zogenaamd ‘primitieve volkeren’ beschreven, die vreesden, dat de maan zou vallen, als ze een bepaald taboe zouden overtreden. Newton was dus niet de eerste die zich verwonderde, wel de eerste die het kon verklaren en beschrijven, in de vorm van een natuurkundige wet, als een voorbeeld van de universaliteit van de zwaartekracht.