Op mijn bijdrage Al op een houten spinnewiel in dit tijdschrift zijn diverse interessante reacties gekomen, waar ik graag in deze bijdrage nog even op wil ingaan. Enkele lezers gaven nog andere voorbeelden, ook allemaal uit liedjes:

• Er zaten zeven kikkertjes / al in een boerensloot.
• Al in een groen, groen, groen, groen, knollen-, knollenland (…)
• Al op een boerenweggetje (…)
• Ik ging op enen morgen / al door den Aerdenhout.
• Daar was een sneeuwwit vogeltje. Al op een stekendorentje.

Een andere lezer wees op een vergelijkbare constructie in liedjes, ook aan het begin van de versregel: ‘en van je”. Voorbeelden daarvan zijn:

• En van je hoempa.
• En van je hele hola houd er de moed maar in.
• En van je ras ras ras (…)

Al + voltooid deelwoord

Twee lezers gaven aan dat de al-constructie te vergelijken is met de structuur al + voltooid deelwoord: al lachende, al lopend, al pratend, waarin je het woordje al ook weg zou kunnen laten zonder dat de betekenis verandert. Ik denk echter dat het hier gaat om een constructie waarin al wel degelijk een functie heeft. Naar mijn oordeel voegt dit al iets toe aan het duratieve karakter van de betreffende handeling, en verschillende de volgende paren van betekenis.

• Al fietsend bedacht ik de oplossing
• Fietsend bedacht ik de oplossing

• Al lopend kwam ik tot een dieper inzicht
• Lopend kwam ik tot een dieper inzicht

• Al denkend liep Piet tegen een boom aan
• Denkend liep Piet tegen een boom aan

• Al roepend wist Carla de aandacht te trekken
• Roepend wist Carla de aandacht te trekken

In het laatste paar bijvoorbeeld, zie ik als verschil dat de eerste zin het duratieve karakter van het roepen met al benadrukt. Het roepen kan een tijdje duren voordat Carla de aandacht krijgt. Bij de tweede zin zou dat ook zo kunnen zijn, maar dat wordt niet zo benadrukt als in de eerste zin.

Ik ga naar Nijverdal heen

Iemand wees mij erop dat hij in Twente vaak een in zijn oren vreemd klinkende zin als de volgende hoorde.

• Ik ga naar Nijverdal heen

De zin is in het Nederlands inderdaad wat ongewoon, maar zeker niet ongrammaticaal. Het werkwoord heengaan wordt vaak in de betekenis van ‘sterven’ gebruikt. Als alternatief voor ‘weggaan’ of ‘vertrekken’ kan dit woord echter nog steeds gebruikt worden, ook al is het wat ongebruikelijk geworden. Vaak hoort er dan nog wat bij:

• Ga heen
• Ga heen in vrede
• Ga heen en keer niet terug
• Wij moeten nu heengaan

We hebben hier te maken met een nogal specifiek samengesteld werkwoord heengaan, als synoniem van ‘weggaan’ of ‘vertrekken’. Maar wat is nu het verschil met dat heen in dit werkwoord woord en het heen in ‘Ik ga naar Nijverdal heen’. Op het eerste gezicht lijkt ook hier sprake te zijn van het werkwoord heengaan. Dat je heen weg kunt laten zonder de betekenis van de zin te veranderen, zou dan te maken kunnen hebben met de toevalligheid dat het werkwoord gaan dezelfde functie kan hebben als heengaan als het gecombineerd wordt met bijvoorbeeld ‘naar Nijverdal’. Daar is echter een overtuigend argument tegen in te brengen. Vergelijk de volgende zinnen.

• Ik loop naar Nijverdal heen
• Piet fietst naar Nijverdal heen
• Carla rijdt naar Nijverdal heen
• De duif vliegt naar Nijverdal heen

Als in de zin ‘Ik ga naar Nijverdal heen’ sprake is van het samengestelde werkwoord heengaan, waarom kunnen we dan in de bovenstaande vier zinnen niet spreken van heenlopen, heenfietsen, heenrijden en heenvliegen? Dat heeft ermee te maken dat het heen in ‘Ga heen’ samen met gaan wél een samengesteld werkwoord vormt (woordsoort: zelfstandig werkwoord), maar in een zin als ‘Ik ga naar Nijverdal heen’ niet. Het woord heen is in dergelijke constructies een zogenaamd achterzetsel. Dit heen wordt altijd voorafgegaan door een voorzetselconstructie. Vergelijkbare constructie met heen en toe zijn:

• Ik ga om het vuurtje heen
• Piet loopt om de tuin heen
• Carla gaat naar de film toe
• De duif vliegt over het dak heen
• De man liep op mij toe

In het Nedersaksisch (zoals het Twents) zijn zinnen met het werkwoord heengaan heel gebruikelijk. Daar kun je bijvoorbeeld het volgende zeggen.

• Gaot hen!                                ‘Ga weg’ (eigenlijk ‘Ga heen’)
• Ik gao hen                               ‘Ik ga weg’(eigenlijk ‘Ik ga heen’)
• Iej mudt noew hengaon          ‘Je moet nu weggaan’
• Wiej gaot naor huus hen         ‘Wij gaan naar huis heen’

In het Nedersaksisch is bovendien naast het samengestelde werkwoord hengaon een vergelijkbare vorm bekend in een uitdrukking met lopen:

• Loopt toch hen drieten!          ‘Ga toch weg, donder toch op!’

Ook hier is sprake van een scheidbaar samengesteld werkwoord, dat we nog kennen uit het oudere Nederlands: Loopt heen!, dat vergelijkbaar is met Loop naar de maan, Loop naar de pomp en dergelijke.

Ik denk dat we vanwege de ongebruikelijkheid in het Nederlands van zinnen als Ik ga naar huis heen én de regio waarin de lezer dergelijke zinnen hoort, mogen aannemen dat er bij de sprekers sprake is van interferentie vanuit het Twents.