W.F. Hermans als voorloper van Paus Franciscus

Gek genoeg heb ik de uitspraak van Paus Franciscus tien jaar geleden helemaal gemist. Pas in een artikel over zijn opvolger Leo XIV, dat dit weekeinde in de krant stond, las ik dat Franciscus januari 2015 zei: ‘Sommige mensen denken dat we ons, om goede katholieken te zijn, als konijnen moeten voortplanten’.

Als Nederlandse literatuurliefhebber gaan je gedachten bij zo’n uitlating natuurlijk meteen één kant op (en daarom weet ik ook zeker dat ik het destijds niet meekreeg), namelijk naar Lodewijk Stegman, hoofdpersoon uit W.F. Hermans’ roman Ik heb altijd gelijk uit 1951, en bekend gebleven vanwege zijn iconische tirade:

De katholieken! Dat is het meest schunnige, belazerde, onderkruiperige, besodemieterde deel van ons volk! Maar die naaien er op los! Die planten zich voort! Als konijnen, ratten, vlooien, luizen.

Destijds aanleiding voor een proces tegen Hermans wegens ‘belediging van het katholieke volksdeel’, een volksdeel dat achteraf bekeken overigens bleek te bestaan uit één overijverige conservatieve katholieke aanklager, die het proces dan ook met glans verloor.

Frappant

Maar toch wel interessant dat de Heilige Vader Zelve, onfeilbaar in geloofszaken, los van tijd en plaats, het konijnendeel van Stegmans vergelijking hergebruikt. Namens het katholieke volksdeel bied ik bij dezen dan ook graag mijn excuses aan voor verknoeide tijd en geld van de gemeenschap, gespendeerd aan de obsessieve dwaalweg van een katholieke officier van justitie.

Franciscus is overigens enige tijd literatuurdocent geweest. In 2024 hield hij nog een pleidooi voor het belang van letterkunde. Daarin deed hij onder meer de volgende waarneming:

Door te lezen over geweld, bekrompenheid of kwetsbaarheid van anderen, krijgen we de kans om na te denken over onze eigen ervaringen met deze realiteiten. Door de lezer een bredere kijk te geven op de grootsheid en ellende van de menselijke ervaring, leert de literatuur ons geduld te hebben in onze pogingen anderen te begrijpen, nederigheid in het benaderen van complexe situaties, zachtmoedigheid in ons oordeel over individuen en gevoeligheid voor onze menselijke situatie.

We kunnen wat leren van Stegman, zegmaar. In zijn pleidooi verwijst Franciscus naar de groten van de 20ste eeuw, onder meer Garcia Lorca, T.S. Eliot en Borges. Hermans zal hij niet gekend hebben (zijn werk is zeer bescheiden in het Spaans vertaald en Ik heb altijd gelijk is so wie so niet vertaald), maar los daarvan lijkt me de parallel frappant genoeg.