In Trouw las ik dit weekeinde een interessant en verontrustend stuk over AI in het onderwijs. Dennis van Wieringen, docent maatschappijwetenschappen van het Fioretti College in Lisse, komt aan het woord. Zijn leerlingen gebruiken vrijwel allemaal AI voor hun profielwerkstuk en ChatGPT wordt volgens hem steeds beter:

Drie jaar geleden kreeg ik nog wel eens een werkstuk terug met pompeuze, mulischiaanse zinnen. Dan riep ik zo’n scholier bij me, en zei: ‘Joh, ik heb jou nog nooit de woorden ‘mits’ en ‘sedert’ horen gebruiken’. Maar het niveau is nu echt stukken beter. Het ziet er gewoon verbluffend uit.

Ik vind het leuk dat deze docent over ‘pompeuze, mulischiaanse zinnen’ spreekt, want je begrijpt meteen wat hij bedoelt. Tegelijk zou ik zeggen dat de zinnen van Mulisch niet zo pompeus zijn, eerder aan de droge kant, soms wat stroef zelfs. Als persoon kon hij wat pompeus zijn, misschien, maar eigenlijk was hij te geraffineerd ijdel om dat woord te gebruiken. Donald Trump, de geweldigste, grootste, belangrijkste president die de Verenigde Staten ooit hebben gehad, acht ik een bij uitstek pompeuze figuur. Alleen zijn handtekening al.

Geteld

Ik heb even in De ontdekking van de hemel gekeken (ik moet toegeven dat dit een pompeuze titel is en dat het boek ook een pompeus thema heeft!) en gezocht naar de woorden ‘mits’ en ‘sedert’, die de docent noemt.

Ik kan mededelen dat, mits ik goed geteld heb, ‘mits’ niet in De ontdekking voorkomt. Wel vond ik vier keer een woord dat een beetje het tegenovergestelde uitdrukt, namelijk ‘tenzij’, dat vier keer voorkomt, tenzij ik niet goed heb geteld.

duits

Dan ‘sedert’, dat wordt door Mulisch in deze roman alleen in een citaat uit een historisch document gebruikt. Het moderner klinkende ‘sinds’ vinden we 166 keer in het boek — en Mulisch zou Mulisch niet zijn als dit getal geen significante betekenis heeft, maar welke precies zullen we nooit weten.

Ik zal tot slot twee alinea’s uit De ontdekking van de hemel citeren, de eerste met ‘tenzij’ en de tweede met ‘sinds’ en dan kan iedereen zelf beoordelen of de zinnen waaruit die alinea’s bestaan pompeus zijn of gortdroog. Mulischiaans zijn ze sowieso!

Eerst ‘tenzij’:

Moord! Men zou hem opsporen, – want tijdens een wandeling met haar vriendin door de hortus botanicus had de bibliothecaresse hem eens uit de sterrenwacht zien komen, – en Melchior zou in het cachot belanden. Er was eenvoudig zo snel niet achter te komen zonder gevaar. Tenzij hij onmiddellijk het vliegtuig nam naar een ver land, Italië bij voorbeeld, en zich in het hospitaal van Rome voorstelde als een duits schrijver die aan een short story werkte over een zwangere, comateuze vrouw, die… Maar nee, zelfs dat was vermoedelijk te riskant. Een dergelijk spectaculair geval zou misschien zelfs de wereldpers halen.

Hm (kort voor ‘Harry Mulisch’), dat is toch pompeuzer dan ‘men’ zou denken, met dat ‘men’ en ‘hospitaal’. Merk ook de komma’s in combinatie gedachtenstreepjes op. En het typisch Mulischiaanse geen hoofdletter gebruiken bij ‘duits’ en ‘bij voorbeeld’ als twee woorden spellen,- dat zou ChatGPT nooit doen!

Mulischiaans

Maar naast de idiosyncratische kenmerken van Mulisch’ spelling, moet ik toegeven dat het taalgebruik misschien niet pompeus is, maar wel wat ouderwets, bij voorbeeld ook in de zin ‘Er was eenvoudig zo snel niet achter te komen zonder gevaar.’ Volgens mij is het achtervoegsel ‘weg’ achter ‘eenvoudig’ weg, want het lijkt mij hier een bijwoord. Maar grammatica is niet mijn sterkste punt. Wel vind ik dit een beetje onhandig geformuleerd en in die zin kenmerkend voor de late Mulisch, waar ik overigens erg van hou.

Dan een alinea met ‘sinds’:

Sinds het tot Bruno was doorgedrongen, dat Ada een vriend had, bleek hij regelmatig verhinderd om te repeteren; daarom studeerde zij nu een nieuw stuk van Xenakis voor solo-cello in: Nomos alpha. Dat hinderde Max niet bij zijn werk, – in tegendeel: dat ook zij iets deed, ontsloeg hem van de plicht om langzamerhand toch eens iets te zeggen. Een enkele keer musiceerden zij ook samen. In de oorlog had zijn moeder hem nu en dan pianoles gegeven, later hadden zijn pleegouders hem naar een muziekschool gestuurd, maar veel stelde zijn spel niet voor; de vleugel had hij in een opwelling gekocht, tijdens een veiling, – misschien alleen om te zien, hoe hij zijn huis zou worden binnengedragen, waarmee weer iets rechtgezet was.

Ook hier weer de combinatie komma en gedachtestreepje en dit keer het als twee woorden schrijven van ‘in tegendeel’. Het zijn misschien vrij complexe zinnen, met veel komma’s, dubbele punten en puntkomma’s. Ik snap steeds beter wat de docent bedoelt, al zou ik dit nog steeds niet ‘pompeus’ noemen, zeker wel ‘mulischiaans’!

Levend

Grappig dat Mulisch Ada dat stuk van Xenakis laat studeren, ik kende het niet, maar ik ga het zeker eens luisteren, nu ik weet wat een Mulischiaans stuk dat is. En ook krijg ik zin om het werk van de meester zelf weer te gaan lezen.

Vorig jaar herlas ik Voer voor psychologen en las ik Logboek. Het jaar daarvoor De procedure. Dit jaar ga ik maar eens De ontdekking van de hemel herlezen. En dat dankzij een opmerking van een docent uit Lisse. Harry zorgt er vanuit de hemel voor dat alle krachten in het universum samenspannen om zijn oeuvre levend te houden!