Door Wannie Carstens
Wannie Carstens is hoogleraar Afrikaanse taalkunde en lid van de Afrikaanse Taalraad. Hij zal vanaf nu regelmatig in zijn moedertaal bijdragen aan Neder-L.
Wannie Carstens is hoogleraar Afrikaanse taalkunde en lid van de Afrikaanse Taalraad. Hij zal vanaf nu regelmatig in zijn moedertaal bijdragen aan Neder-L.
Op 15 Junie vanjaar was daar in Leiden ‘n publieke simposium wat georganiseer is deur die Leiden University Centre for Linguistics (LUCL) van die Universiteit Leiden. Hierdie simposium is aangebied in die bekende Academiegebou op die Rapenburg in Leiden. Die organiseerders van die byeenkoms was proff. Jaap de Jong en Marc van Oostendorp, beide verbonde aan LUCL. Die simposium is besonder goed bygewoon en die saal was vol. En dit op ‘n Saterdagmiddag! Die kwessie van taal is duidelik van groot belang vir Nederlanders en dit is ook goed so. Die aanwesiges het volgens wat ek kon waarneem, uit ‘n groot verskeidenheid velde gekom: akademici, onderwysers (leraars), studente, belangstellende lede van die publiek.
Die sprekers het ook uit ‘n verskeidenheid vertrekpunte gekom:
Jan Renkema uit Tilburg (die skrywer van die hoogs suksesvolle taalgids Schrijfwijzer), Joop van der Horst uit Leuven (die skrywer van Het einde van de standaardtaal), Ingrid Tieken-Boon van Ostade (akademikus van Leiden), Jeroen Widenhof (van Leiden), Ilja Leonard Pfeijfer (van die buiteland) en ook Geert Joris (die nuwe hoof van die Nederlandse Taalunie). Uit hierdie oorde het daar vanselfsprekend ‘n hele aantal gesigspunte na vore gekom, nie almal ooreenstemmend nie. Dit is ook goed so, want oor ’n onderwerp soos ‘wie die baas van die taal is’, sal daar onvermydelik ’n verskil van mening wees.
Jan Renkema uit Tilburg (die skrywer van die hoogs suksesvolle taalgids Schrijfwijzer), Joop van der Horst uit Leuven (die skrywer van Het einde van de standaardtaal), Ingrid Tieken-Boon van Ostade (akademikus van Leiden), Jeroen Widenhof (van Leiden), Ilja Leonard Pfeijfer (van die buiteland) en ook Geert Joris (die nuwe hoof van die Nederlandse Taalunie). Uit hierdie oorde het daar vanselfsprekend ‘n hele aantal gesigspunte na vore gekom, nie almal ooreenstemmend nie. Dit is ook goed so, want oor ’n onderwerp soos ‘wie die baas van die taal is’, sal daar onvermydelik ’n verskil van mening wees.
Die vraag of daar wel ‘n baas van die taal is, is moeilik om te beantwoord. Wie sal die verantwoordelikheid opneem om die taal vir hom/haar op te eis? Is dit hoegenaamd moontlik om dit te doen? Is dit net een persoon wat die ‘baas’ sal wees, of andersins dan ‘n ‘groep’? Wie is hierdie persoon of persone?
Ons almal weet daar is so ‘n groot verskeidenheid sprekers van ‘n taal dat dit bykans onmoontlik is om selfs ooreen te kom oor wat die neutrale vorm van kommunikasie, d.w.s. die standaardvariëteit van ’n taal (soos van Nederlands of Afrikaans), is. Selfs daaroor verskil taalkundiges heftig. Joop van der Horst is selfs van mening dat die standaardvariëteite van tale nie meer lank nodig sal wees nie.
Ek gee graag my eie standpunt hier weer oor hoe ek die saak sien en spesifiek met betrekking tot Afrikaans. Die publiek, d.w.s. die taalgebruikers, soek die een of ander vorm van ‘leiding’ as hulle die taal skryf. Anders sou daar nie reeds meer as 450 000 kopieë van Schrijfwijzer in Nederland en Vlaandere verkoop het nie as daar nie ‘n behoefte was nie. Daar is ook ooreenstemmende bronne in Afrikaans beskikbaar, soos my eie Norme vir Afrikaans (2011, 5de uitgawe) waarvan reeds meer as 45 000 verkoop het. Die aanvraag is dus daar.
Die vraag word so dikwels gestel wat die basis is vir die skryfleiding in hierdie en ander boeke oor skryfhulp. Dit kom voor asof daar na taalkundiges gekyk word om hier die leiding te gee. Dit is waarskynlik ’n verantwoordelikheid wat sommige taalkundiges nie sal wil dra nie! Wat taalkundiges wel doen, is om op basis van hulle waarneming oor die gebruik van die taal te beskryf (deskripsie) hoe die tipiese patrone van die taal daaruit sien.
Taalkundiges is naamlik gewoonlik opgeleide persone. Hierdie persoon, of dikwels persone (want instansies neem ook soms die leiding, soos die Taalkommissie van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns rakende die Afrikaanse spelling wat gereflekteer word in die Afrikaanse woordelys en spelreëls), durf nie lukraak oordele vel en op grond van onder andere persoonlike voorkeur ’n gebruiksreël vestig nie. Hierdie persoon (persone) moet juis op grond van opleiding (oor hoe die taal diachronies ontwikkel het en sinchronies gebruik word) en ervaring (oor hoe die taal in werklikheid gebruik word) die patrone beoordeel en dan ’n uitspraak maak (wat dan preskriptief gebruik kan word). Dit is dus duidelik nie die taak van enige taalgebruiker om te sê “só word die taal gebruik” nie, maar eerder van persone wat wéét hoe die taal werk, wat weet hoe veranderinge weerspieël word en dan op basis daarvan die bestaande gebruikspatroon aandui.
Vanselfsprekend bly hierdie vorme nie altyd dieselfde nie, want sprekersgemeenskappe verander voortdurend volgens generasies. Patrone as sodanig sal daarom ook verander, want taal is en bly dinamies. Die verskil tussen deskripsie en preskripsie is daarom eenvoudig: persone wat deskriptief te werk gaan, sê hoe taal gebruik word (gebaseer op empiriese kontrole) en persone wat preskriptief te werk gaan, sê hoe taal gebruik behoortte word.
Maak hierdie manier van doen die taalkundiges nou die ‘baas van die taal’? By verre nie omdat taalkundiges primêr ’n waarnemersrol vertolk en derhalwe adviserend optree. Wie is dan die baas van die taal? Waarskynlik die gebruikers van die taal self. Die verantwoordelikheid vir hulp en leiding word bloot gedelegeer aan diegene wat in staat is om hierdie leiding te kan gee.
Ek hoor graag hoe ander persone die saak sien en ek word ook graag reggewys as ek verkeerd dink.
Inderdaad, de taalgebruikers, met name zij die de taal in kwestie als moedertaal gebruiken, zijn de baas van die taal in die zin dat zij de richtsnoer bepalen die men het best kan volgen. Daarmee sluit ik niet uit dat andere taalgebruikers, bijvoorbeeld immigranten, de taal kunnen beïnvloeden, maar dan moeten de moedertaalgebruikers die invloed wel eerst actief aanvaarden.
Zolang je op de middelbare school zit, bestaat er – descriptief én prescriptief – wel degelijk een baas van de taal: de leraar Nederlands.
Ek vin dat die baas van die taal die societeit is. Mens wil dalk skrywe ou praat op 'n manier, wat van andere as "akseptabel" beskou word. As ons ons nie seker voel nie, wil ons deur andere verseker word. Dit gaan ook vir taal. Maar as daar geen "Académie" is wat alles beslis nie (soos in Engels, en, as ek vermoed, ook in Nederlands en Afrikaans), dan gaan elkeen van ons 'n 'autoriteit' soek. Die baas is dus 'n bietjie "the market"!
Eintlik moet die antwoord gedeel word in twee dele. Om 'n voorbeeld te gee, die nuwe spellingsreëls wat ons ongeveer 20 jaar gelede gekry het is ' n duidelike voorbeeld van bedenksels wat deur ons Taalraad geneem is, daar is niemand van die taalgebruikers geraadpleeg nie! Daardie "deskundiges" het net die skeiding tussen Afrikaans en Nederlands groter gemaak. Daar is ook soiets as spreektaal, die taal wat deur die mense gebruik word en elke area in 'n land het so se eie taalgebruik, ook wel dialek genoem. Suiwer taalgebruik, baie sê dat ons in Holland dit slegs in die omgewing van Haarlem sal hoor. Ek weet nie, ek glo dat die Haarlemmers ook hulle eie versie van Nederlands ontwikkel hê. Dus wie is die baas van 'n taal? Die antwoord is nie maklik te gee nie. Die spreektaal word deur die mense gebruik, die reëls word deur die Taalraad gemaak én op ondemokratiese wyse geimplementeer en ingevoer….Dalk kan 'n mens sê dat die bevolking heeltemal nie geinteresseer sal wees nie maar dit sal van land tot land verskil. Daar is byvoorbeeld baie verskille tussen hoe die Afrikaans sprekendes met hulle taal omgaan en hoe die Hollanders dit doen. En dit het ook 'n oorsaak maar dit gaan te ver in hierdie diskussie..