Een van de raarste dingen die ik regelmatig zeg is even kijken hoor. En ik ben niet de enige. Het is inmiddels een algemeen gangbare Nederlandse uitdrukking geworden, en buitenlanders kunnen op het Internet zelfs nazoeken hoe het zinnetje moet worden uitgesproken. Ik ken sprekers die het ongeveer iedere drie minuten zeggen. Zo ver durf ik zelf nog niet te gaan, maar ik hoor het toch weleens uit mijn mond komen. Terwijl ik geen idee heb wat het eigenlijk betekent.
Ja, de pragmatiek begrijp ik wel. Je zegt het wanneer je lichtelijk in paniek bent omdat je even niet meer weet wat je moet zeggen, en toch nog even aan het woord wil blijven. Het is een aanmaning aan de luisteraar om nog even zijn gemak te houden terwijl jij je gedachten aan het ordenen bent.
Maar valt er voor mij te kijken? En waarom moet jij horen? Niemand zegt even horen, kijk, met dezelfde betekenis.
De betekenis van hoor is het meest afgesleten en tegelijk kun je je er iets bij voorstellen. Ik geloof niet dat mensen het woordje in dit soort zinnen nog associëren met iets wat je met je oor doet, maar aan de andere kant correspondeert het wel met de betekenis. Ik kende vroeger een vrouw die ongeveer iedere zin die ze zei begon met moet je luisteren. (“Moet je luisteren, we vertrekken morgenochtend om half elf. Moet je luisteren, dan komen we om elf uur aan. Moet je luisteren, dat lijkt mij ruim op tijd.”)
Maar kijken? Mensen zeggen even kijken soms terwijl ze een toespraak houden en dan naar hun papieren kijken, maar even vaak is er in geen velden of wegen iets te zien. Maar het houdt natuurlijk verband met het metaforische gebruik dat kijken en zien ook verder in de taal hebben voor begrip: overzicht, inzicht, I see, ik zal het allemaal nog eens geduldig bekijken.
Het is niet alleen dat je met luisteren alleen een eendimensionale stroom informatie kunt verwerken, terwijl je met je ogen ingewikkelde schema’s en overzichten kunt bekijken. Kijken en zien lijken ook actiever. Wie even kijkt, slaat in zijn geest allerlei mappen op en speurt de inhoud van de documenten langs. Wie luistert, gaat achterover zitten in zijn luie stoel en laat het allemaal over zich heen komen. Daarom is hoor een aanmaning om rustig te wachten, terwijl ik naarstig in mijn eigen hersenpan kijk.
Interessante observatie. Even kijken is eigenlijk een verbale representatie van wat we ook doen wanneer we even moeten nadenken over een formulering: onze ogen omhoog wegdraaien terwijl we binnenin onze hersenpan kijken.
Psychologen denken overigens dat dat wegkijken wellicht een manier is om de input van buiten wat rustiger te maken op een moment dat we meer van onze aandacht nodig hebben voor het uitsorteren van de input van binnen.
En ook al oud:
Fraye historie ende al waer
Mach ic u tellen, even kijken hoor.
Het punt met die eendiemnsionale stroom informatie die je met luisteren kunt verwerken, is dat die informatiestroom zich in de tijd moet afspelen. Luisteren kost tijd. Zien kun je iets in een oogopslag. Het duurt maar even. Vandaar: even (een ogenblik) kijken, hoor (wachten aub).