Door Marc van Oostendorp
“Hallo, zo had ik dat niet bedoeld hoor!” Het mooie van mijn beroep is dat je je op maandagmiddag – op kosten van de eeuwige belastingbetaler – over dat soort zinnen mag buigen. En dus luisterde ik naar een lezing van mijn collega Gertjan Postma die onder andere over dit soort onderwerpen ging.
Volgens Postma zijn woorden als hallo! maar ook woorden als huh? bedoeld om een situatie te repareren. Iemand zegt:
– Dat is zo eenvoudig als 125367 + 56877 = 182244
Dan kun je als gesprekspartner niets anders zeggen dan:
– Huh?
En daarmee vraag je om een reparatie, namelijk om het voorafgaande nog eens letterlijk te herhalen. Volgens Postma zijn groeten ook reparaties. Je leefde net vrolijk in een situatie zonder Pietje, en dan komt Pietje ineens de kamer binnenstappen en kun je niet anders zeggen dan:
– Hallo, Pietje!
Hiermee is je belevingswereld gerepareerd, Pietje hoort er nu bij. De twee reparaties zijn iets verschillend (de eerste repareert je kennis, de tweede repareert de situatie), maar dat ze verwant zijn, wordt volgens Postma aangetoond doordat de tweede in een eerste kan veranderen. ‘Hallo’ kun je bijvoorbeeld ook gebruiken om je kennis te repareren:
– Ik heb hier ongeveer honderdduizend lichtmetalen velgen in mijn achtertuin liggen.
– Hallo!
Ook goeiemorgen kan op die manier gebruikt worden:
– Ik zag gisteren in de Breestraat weer eens drie elanden lopen.
– Goeiemorgen!
En ook hé vertoont allebei de mogelijkheden:
– Hé, Bart, goed je te zien man!
– Hé, dat wist ik niet!
Volgens Postma is hè? zelfs een ontwikkeling van die laatste: een wereldreparatie die met een kleine klankverandering definitief een kennisreparatie geworden is.
Het lijkt me in elk geval ook iets modaals te hebben, in die zin dat je je eigen inschatting over de zojuist waargenomen gebeurtenis weergeeft (onwaarschijnlijk maar gebeurde toch), en ook de wenselijkheid (aangenaam of onaangenaam verrast). Die tegenstelling kennis/belevingswereld sluit naar mijn idee perfect aan op die twee modaliteitsaspecten. De waarschijnlijkheidsmodaliteit geeft aan wat je weet, en de wenselijkheidsmodaliteit in hoeverre de gebeurtenis overeenkomt met wat je wil. Wat is het verschil?
Als ik de tussenwerpsels (of zijn het achterwerpsels?) hè, hallo en joh! met elkaar vergelijk, valt me op dat ze je alle drie wakkerschudden. Als je ze negeert ben je wat asociaal bezig, want je werd toch rechtstreeks (met het impliciete verzoek om een reactie) toegesproken…
Na de verbazing van "hè" kom je later tot het meer constaterende "hallo" om met het berustende "joh!" je ervaringswereld af te sluiten. Het "hé" hangt er tussenin en lijkt wat op een tussentijdse bespiegeling, als inleiding op dat wat onvermijdelijk komen gaat.
Niet mee eens? Ja, hallo, had u voor die prijs nog meer willen hebben?
Goeiedag, wat een leuke observatie van Postma zeg! Ik vind het een mooie verklaring voor het feit dat begroetingen in die anderszins nogal verwarrende omgeving gebruikt kunnen worden. Is dit nog verder ergens opgeschreven in een artikel? Zou er graag in meer detail kennis van nemen.
Er wordt nog aan gewerkt, een en ander ingebed in een onderzoek dat begonnen is met Dingemanse (2013). Ik zal het hem vragen.