• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst
Neerlandistiek. Online tijdschrift voor taal- en letterkunde

Neerlandistiek

Online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek

  • Over Neerlandistiek
  • Contact
  • Homepage
  • Categorie
    • Neerlandistiek voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
    • Chris van Geel
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal

Hy wil aan Kindertjes, syn Heyl woord toe doen deelen

25 juli 2015 door Marc van Oostendorp Reageer

Een geschiedenis van het Nederlands in 196 sonnetten (30)
Het Nederlandse sonnet bestaat 450 jaar. Hoe is het de taal in die tijd vergaan?

Door Marc van Oostendorp


Het Nederlandse sonnet werd geboren in 1556. Over, laten we zeggen, de macrostructuur was daarna lange tijd weinig onduidelijkheid: veertien regels, onderverdeeld als twee keer vier en dan twee keer drie. Aan het rijmschema viel eventueel nog wat te morrelen.
Anders lag dat met de opbouw van de versregel. Daarover bestond in het begin allerlei onenigheid: moest je alleen klemtonen tellen? Of alle lettergrepen? Uiteindelijk kwam men uit op een Nederlandse versie van de Franse alexandrin: iedere regel heeft twaalf lettergrepen, of dertien, als de laatste een toonloze e heeft. Precies na de zesde lettergreep is er een pauze, een cesuur: de zesde en de zevende lettergreep vormen nooit samen een woord, of een al te nauw verbonden woordgroep.
In de loop van de zeventiende eeuw komt er een ander soort regelmaat in de regel: een afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Als die er eenmaal is, wordt de cesuur langzaam weggelaten. Zoals in dit sonnet van Geertruyd Gordon:


Wyse dwaasheid, gekosen voor de dwaase wysheid

  De Gods-geleerdheid op een Philosophse snee

En niewe snuf geset, mag spitse herssens streelen,
Die rede-kunstig sterk op keur van klanken speelen:
  Maar deelt aan ’t sieke hert de kern van troost niet mee
  De naakte eenvoudigheid, maakt veel gewisser tree
Op ’t pad der wysheid Gods, (Dat kanmen niet verheelen)
Hy wil aan Kindertjes, syn Heyl woord toe doen deelen:
  Wie hem behaagen wil, kiest dan het laatst van twee.
Waar toe hier ’t Seyl soo hoog en scherp in top te halen,
Daar God genadelijk soo laag tot ons wouw dalen,
  Op dat ons oordeel buyg voor syn Getuygenis?
De Schilder moet op ’t best sig sengen, die de Straalen
Van ’t ongeschapen ligt, vernuftig af wil maalen:
  Wy moeten niet verstaan ’t geen aan te bidden is.

Na iedere zesde lettergreep staat een spatie, maar de zinsbouw verzet zich af en toe wel tegen een rust.  Het kraste voorbeeld zit de eerste regel: ‘De godsgeleerdheid op / een filosoofse snee’. (Dichters zijn trouwens vaak onregelmatiger aan het begin dan aan het eind.)

Maar ook verderop zit er nog wel een: ‘Hy wil aan Kindertjes, / syn Heyl woord toe doen deelen’. De breuk tussen het meewerkend (‘aan kindertjes’) en het lijdend voorwerp (‘zijn heilwoord’) is meestal niet zo groot als hier, maar je zou kunnen zeggen dat het komt doordat kindertjes hier extra zware zinsklemtoon krijgt: het zijn nadrukkelijk niet de verstandige en volwassen filosofen die het heilwoord ontvangen.

Gordon versterkt dat effect nog op een paar manieren: door achter kindertjes een komma te zetten én doordat tjes op een plaats staat waar je eigenlijk klemtoon verwacht (namelijk net voor de cesuur). Doordat hij die niet krijgt, verschuift de klemtoon met volle kracht naar kind. Dat woord staat halverwege in de zevende regel, het is het woord waar het hele gedicht als het ware om draait

De tekst van dit sonnet heb ik overgenomen uit Het hart naar boven. Religieuze poëzie uit de zeventiende eeuw, geredigeerd door Ton van Strien en Els Stronks. Amsterdam: Ambo/AUP, 1999. Met dank aan Olga van Marion. 

Delen:

  • Afdrukken (Opent in een nieuw venster) Print
  • E-mail een link naar een vriend (Opent in een nieuw venster) E-mail
  • Share op Facebook (Opent in een nieuw venster) Facebook
  • Delen op WhatsApp (Opent in een nieuw venster) WhatsApp
  • Delen op Telegram (Opent in een nieuw venster) Telegram
  • Delen op LinkedIn (Opent in een nieuw venster) LinkedIn

Vind ik leuk:

Vind-ik-leuk Aan het laden...

Gerelateerd

Categorie: Artikel Tags: 17e eeuw, 196 sonnetten, letterkunde, poëzie, sonnet

Lees Interacties

Laat een reactie achterReactie annuleren

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.

Primaire Sidebar

Gedicht van de dag

Johan van Heemskerck • Gedicht, dat de meisjes hun tijd niet moeten laten verloren gaan

Verharde Herderinnen,
Die noch het smeken noch de klacht,
Van uw getrouwe Herders acht,
Afkerig van het zoete minnen.

➔ Lees meer

Bekijk alle gedichten

  • Facebook
  • YouTube

Vlaggetjes

Met een snotneus
kun je geen bier halen

Bron: Joost Broere

➔ Bekijk hier alle citaten

Agenda

8 mei 2026: Symposium Onsterfelijke dood

8 mei 2026: Symposium Onsterfelijke dood

26 april 2026

➔ Lees meer
30 april 2026: Kampliteratuur van Charlotte Delbo

30 april 2026: Kampliteratuur van Charlotte Delbo

25 april 2026

➔ Lees meer
16 mei 2026: Hommage In de Knipscheer

16 mei 2026: Hommage In de Knipscheer

22 april 2026

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle agendapunten

Neerlandici vandaag

geboortedag
1854 Johannes Franck
1946 Ton Vallen
1947 Astrid Roemer
sterfdag
1936 Frederik Stoett
➔ Neerlandicikalender

Media

Sanneke van Hassel en Bert Paasman over Elisabeth Maria Post

Sanneke van Hassel en Bert Paasman over Elisabeth Maria Post

26 april 2026 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
In gesprek met literaire duizendpoot Jonathan Van Der Horst

In gesprek met literaire duizendpoot Jonathan Van Der Horst

22 april 2026 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
The perks of literature – with Jeroen Dera

The perks of literature – with Jeroen Dera

22 april 2026 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle video’s en podcasts

Footer

Elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taal en cultuur sinds 1992.

ISSN 0929-6514
Bijdragen zijn welkom op
redactie@neerlandistiek.nl
  • Homepage
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Over Neerlandistiek
  • De archieven
  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacy­verklaring
  • Contact
  • Facebook
  • YouTube

Inschrijven voor de Dagpost

Controleer je inbox of spammap om je abonnement te bevestigen.

Copyright © 2026 · Magazine Pro on Genesis Framework · WordPress · Log in

  • Homepage
  • Categorie
    • Voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal Neerlandistiek
  • Over Neerlandistiek
  • Contact
%d