Het is maar goed dat ik niet slim genoeg was om natuurkunde te studeren, anders had ik nu ongetwijfeld enorm te kampen met neerlandistieknijd (‘de ~. -en. jaloers gevoel gericht tegen beoefenaren van de neerlandistiek (zie aldaar).’) Zoals de zaken er nu voorstaan, kamp ik gelukkig alleen met natuurkundenijd, en dat is nog wel te doen.

Maar de natuurkunde is natuurlijk de koningin van de wetenschappen: er is in ieder geval zover dat soort dingen te meten zijn geen wetenschapsgebied waar de theorievorming zo ver gevorderd is. Er zijn niets dat we beter begrijpen, kunnen modelleren en beheersen dan de levenloze natuur. Precies daarom zijn discussies in dat vak zo interessant voor iedere liefhebber van de wetenschap.

Nu is in dat vak onlangs de discussie over de zogenoemde snaarheorie pas echt goed losgebarsten. Althans, al een jaar of tien geleden kon je af en toe ook als niet-natuurkundige kritische geluiden horen over de grote populariteit van die theorie, maar sinds dit jaar lijkt de discussie pas echt losgebarsten.

Deeltjesversnellers

Ik las deze kerstvakantie het boek String theory and the scientific method van de filosoof Richard Dawid, dat als ik het goed heb een van de katalysators was van de discussie, maar ook op internet is er door natuurkundigen en anderen uitgebreid gediscussieerd over de problemen die zich voordoen. (Zie bijvoorbeeld deze samenvatting op het natuurkundeblog Not even wrong.) En die zijn helemaal niet anders dan die in andere vakken. Ze zijn alleen duidelijker gearticuleerd en groter, omdat het vak nu eenmaal verder gevorderd is.

De centrale kwestie is die van de relatieve balans tussen theorie en empirie. Niemand ontkent dat de snaartheorie, voor zover uitgewerkt, wiskundig enorm knap in elkaar zit; men verwijt haar alleen dat, zelfs na enkele decennia er nog steeds geen toetsbare voorspellingen zijn gedaan die de theorie doen onderscheiden van andere. Sterker nog, het is onduidelijk of het soort voorspellingen die de snaartheorie eventueel zou kunnen doen wel toetsbaar zijn; ze zouden in ieder geval niet getoetst kunnen worden door de bestaande deeltjesversnellers.

Paleontologie

Snaartheoretici zijn daarom aangewezen op andere vormen van het toetsen van de theorie, bijvoorbeeld door te zien of hij eleganter en inzichtelijker is dan bestaande beschrijvingen. Het feit dat hij incompatibele theorieën, zoals de relativiteitstheorie en de quantummechanica, combineert is een voorbeeld van zo’n argument: twee theorieën is beter dan één. De critici nemen daar geen genoegen mee – wetenschappelijke vooruitgang kan alleen geclaimd worden als we meer feiten begrijpen, niet als we bestaande inzichten combineren.

In zijn boek wijst Richard erop dat andere vakgebieden veel vertrouwder zijn met zulke discussies, bijvoorbeeld omdat ze het vaker moeten doen met problematische gegevens. In historische disciplines (hij noemt zelf de paleontologie) kunnen bovendien nauwelijks serieuze empirische ‘voorspellingen’ doen, eenvoudigweg omdat met het verleden niet te experimenteren valt. De natuurkunde raakt pas nu met dit soort problemen geconfronteerd, omdat het nu zo diep graaft dat we nauwelijks nog serieus kunnen meten.

Gelukkig

Een heel ander serieus probleem dat herkenbaar is als beoefenaar van een heel andere discipline is dat de discussie deels in de openbaarheid wordt gevoerd. Nadat het algemene publiek in juichende populariserende boeken vijftien jaar geleden kond werd gedaan dat de snaartheorie de ’theorie van alles’ was die binnenkort álles zou verklaren, verschenen tien jaar geleden populair-wetenschappelijke boeken waarin juist werd uitgelegd op welk een verkeerde weg het vak zich bevond. Over en weer verwijt men elkaar dan vervolgens dat de zaken te eenvoudig worden voorgesteld.

Tegelijkertijd kunnen wij aan de zijlijn alleen meegenieten en leren van deze discusssies doordat er mensen zijn die proberen een en ander uit te leggen, hoe gebrekkig ook, natuurlijk. Zoals Neder-L jullie neerlandistieknijdlijders ook volgend jaar weer op de hoogte hoopt te houden.

Gelukkig nieuwjaar!