Door Marc van Oostendorp

Vloeiend Nederlands spreken ze over het algemeen, de Turken van de tweede generatie in Nederland, en ook nog een behoorlijk mondje Turks. De laatste taal is vaak technisch gezien hun eerste – ze hebben hem van hun ouders meegekregen –, maar omdat een groot deel van hun opleiding en hun maatschappelijk en sociaal leven zich natuurlijk in het Nederlands afspeelt, is die laatste taal in zekere zin sterker.

Je kunt daarom verwachten dat hun Turks meer vernederlandst is dan dat hun Nederlands is verturkst. Over onderzoek naar het eerste heb ik weleens geschreven, maar onderzoek naar het tweede is veel schaarser. Vaak gaat het dan over etnolectisch Nederlands, dat wil zeggen een taalgebruik waarmee mensen zich bewust of onbewust als ‘etnisch’ profileren. Dat kan zelfs betekenen dat Turken met een Marokkaanse z praten.

Maar uit nieuw onderzoek blijkt er dat ook in het ‘gewone’ Nederlands van Turken van de tweede generatie nog heel subtiele spoortjes Turks zitten.

Dat onderzoek, verschenen in het Journal of Phonetics, gaat over zinsmelodie: de toonhoogte waarop je de woorden van de zin uitspreekt. Je kunt talen vaak herkennen aan alleen de zinsmelodie: je hoort dat in de kamer naast de jouwe iemand zit te praten en je kunt niet verstaan wat hij of zij precies zegt. Je hoort de woorden niet, maar wel de intonatie. En toch kun je dan vaak herkennen welke taal die persoon spreekt.

Nu zit die intonatie toch ook wel vol subtiliteiten. In de Nederlandse intonatie gaat normaliter je toon een beetje omhoog op het lijdend voorwerp als je een zin uitspreekt die geheel nieuwe informatie bevat. Zeg ‘oma wast de ramen’ out of the blue en op ra (de beklemtoonde lettergreep van het lijdend voorwerp) gaat je toon een stukje omhoog. Zowel Turkse als eentalige Nederlanders doen dat:

Maar zoals uit dit plaatje al blijkt, zijn er ook verschillen. Eentalige Nederlanders maken ook op het onderwerp van de zin (oma) een sprongetje, maar Turkse Nederlanders doen dat nauwelijks, en sowieso is hun intonatie iets ‘vlakker’. Het gaat hier overigens over gemiddelden: ook autochtone Nederlanders maken af en toe zo’n vlakke intonatie, zonder dat het iemand opvalt. Ze doen dat alleen minder vaak.

Het is wel een beetje jammer dat we niet precies weten waarom die Turken dat anders doen dan hun eentalige taalgenoten. De auteurs hebben niet uitgezocht hoe de gewone Turkse intonatie precies verloopt: is die vlakker dan de Nederlandse? Of is deze intonatie meer, als de zzzz een algemene manier om te laten horen dat je een etnische Nederlander bent?