Over Lucebert en zijn oorlogsverleden

Recentelijk verscheen bij Uitgeverij Oevers Door de schaduwen bestormd, dat reflecties in de vorm van brieven en essays bevat op de controverse rond de oorlogsjaren van Lucebert. Die controverse ontstond nadat Wim Hazeu op 8 februari 2018 zijn biografie van Lucebert (1924-1994) publiceerde. Daarin onthulde Hazeu dat de dichter in zijn tienerjaren nazisympathieën koesterde. Ook bleek Lucebert tijdens de Tweede Wereldoorlog antisemitische brieven te hebben geschreven, waarin hij het bijvoorbeeld had over hoe ‘de Joodse sjacherige zwetsaard (…) ons Nederduitsers erg, erg besmet’ heeft en die hij ondertekende met ‘Sieg Heil’ en ‘Heil Hitler’.

Dat alles leidde tot een sterk gepolariseerde publieke discussie, waarin sommigen pleitten voor een morele afrekening met Lucebert. Zo concludeerde de Bergense schrijver Bob Polak dat Lucebert in het licht van de onthullingen een bedrieger was en vond Mario Molegraaf dat het ‘van goed fatsoen’ zou getuigen als Luceberts ‘prestigieuze prijzen alsnog worden ingetrokken.’ Anderen wierpen zich juist op als verdediger van Lucebert en benadrukten dat de onthullingen niet meer dan een kanttekening waren bij een verder onaangetast dichterschap en kunstenaarschap. ‘Aan zijn gedichten is door de onthulling bij mijn weten geen letter veranderd,’ schreef bijvoorbeeld Ilja Leonard Pfeijffer. De polarisatie die optrad is weliswaar begrijpelijk, maar juist deze kwestie lijkt vooral ook om genuanceerde reflectie te vragen.

Door de schaduwen bestormd is een poging om met meer afstand naar de kwestie te kijken. In brieven en essays reflecteert een hele trits schrijvers op de implicaties van de onthullingen voor onze omgang met het werk van Lucebert, maar evengoed op hoe onze omgang met de ‘kwestie’ Lucebert iets zegt over onszelf en onze omgang met het Nederlandse oorlogsverleden. Het boek bevat bijdragen van onder meer Elsbeth Etty, Piet Gerbrandy, Frans-Willem Korsten, Sander Bax, Huub Beurskens, Bram Ieven. De bundel sluit af met een interview waarin Wim Hazeu reageert op de controverse die ontstond na de publicatie van zijn Lucebertbiografie.

Lucebert maakte eens een tekening met daarop de tekst ‘Invloeden uit het verleden blijven doorwerken’. Die uitspraak kan met terugwerkende kracht bij uitstek op Lucebert zelf worden toegepast. Dat geldt evenzeer voor zijn tot gevleugelde woorden verworden dichtregel ‘lyriek is de moeder der politiek’. Door de onthullingen rond zijn persoon wordt die stelling op onverwachte wijze op de proef gesteld.

Yi Fong Au en Tommy van Avermaete. Door de schaduwen bestormd: reflecties op de controverse rond de oorlogsjaren van Lucebert. Zaandam: Oevers, 2019. Bestelinformatie bij de uitgever.