Door Henk Wolf

Vindt u de onderstaande zin onlogisch?

• Toen ze voor het eerst veertig was, heeft ze een auto gekocht.

Er zullen Nederlandstaligen zijn die deze zin raar vinden. Voor hen kan voor het eerst alleen ‘de eerste van diverse malen’ betekenen. En omdat een mens doorgaans maar één keer veertig wordt, is de zin voor hen inhoudelijk vreemd.

Er zullen ook Nederlandstaligen zijn, vermoedelijk een minderheid, die de zin wel zo interpreteren dat die een voor de hand liggende betekenis heeft. Voor hen betekent voor het eerst in deze zin ‘net’, ‘nog maar even’.

Deze laatste groep is vermoedelijk niet zo groot, want in de betekenis ‘net’ is voor het eerst vrij zeldzaam. Een paar voorbeelden van internet:

• En toen de wereld voor het eerst geschapen werd, vulde JHWH haar met heilig licht
• Toen de maan voor het eerst werd gevormd, was de rotatiesnelheid heel anders dan nu.
• grote schulden door verkeerde beslissingen als ze voor het eerst meerderjarig zijn

Ook erg mooi is het gebruik van voor het eerst geboren it dit fragment uit Opgang van P.N. van Eyck, waarin we volgens mij niet hoeven aan te nemen dat Van Eyck het over reïncarnatie heeft:

• Maar deze hadden de stad in hun midden als de dorre, steenige strakte gevoeld welke zij voor menschen en dieren zijn moet, en in een rilling van ontferming hadden zij de armen om haar heen gestrekt, haar aan hun borst getrokken, zoodat er geen gescheidenheid van land en stand meer bestond, doch een verzadigde eenheid van kleur en warmte, een versche rijkdom, voor het eerst geboren, zich er rekte op de siddering van zijn geneuchte.

Ook in het Fries komt foar it earst in de betekenis ‘net’ voor. Een voorbeeld uit het volksverhaal De âlderdom fan ‘e minske en fan de dieren, opgetekend door Ype Poortinga:

• Oan it begjin fan ‘e skepping, doe’t der foar it earst minsken en dieren op ‘e wrâld wienen …

Het is apart dat deze betekenis in de woordenboeken niet te vinden is. Het grote Woordenboek der Nederlandse Taal geeft als betekenissen van voor het eerst:

Het Groot woordenboek der Nederlandse taal van Van Dale (twaalfde druk) maakt ons ook niet wijzer. Dat schrijft bij het lemma eerst:

voor het eerst, niet eerder geschied zijnd, voor de eerste keer

En het Woordenboek der Friese Taal schrijft ook alleen: