Door Henk Wolf
Twee weken geleden klopte een collega op de deur van mijn werkkamer. Opgewonden vroeg hij of ik de nieuwe staveringshifker al had gezien. De Word-versie op onze werkcomputers was voorzien van de Friese spellingchecker.
Er is sinds 2015 wel een staveringshifker voor Word. Die kan op de site van de Fryske Akademy worden gedownload. Hij werkt iets anders dan de spellingcheckers van Microsoft, maar is goed bruikbaar in eentalige Friese teksten. Ook kan men op de site taalweb.frl Friese teksten op spelling laten controleren door ze te knippen-en-plakken naar een onlinespellingchecker.
De nieuwe staveringshifker voor Word hebben we grotendeels aan de provincie Friesland te danken en in het bijzonder aan Nienke Jet de Vries, beleidsambtenaar taal en onderwijs. Ik heb haar even gebeld en ze vertelde me dat de nieuwe software er is gekomen omdat veel van haar collega’s er behoefte aan hadden. De provincie gebruikt software om Office-documenten zodanig op te slaan dat ambtenaren makkelijk bij het werk van hun collega’s kunnen, maar buitenstaanders niet. Het heet Dielplak en is speciaal voor de provincie ontwikkeld. Die software raakte in de war van Friese en tweetalige documenten. Omdat ook scholen, organisaties en particulieren behoefte bleken te hebben aan een spellingchecker die voor het Fries net zo werkte als voor het Nederlands, heeft de provincie contact gezocht met het softwarebedrijf Connected Solutions, dat weer goede contacten heeft met Microsoft. Beide bedrijven wilden graag meewerken aan een nieuwe Friese spellingchecker. Voor de inhoudelijke expertise werd de Fryske Akademy ingeschakeld.
In juli is de nieuwe staveringshifker voor Office in Windows beschikbaar gekomen en binnenkort verschijnt de versie voor de Mac. De Fryske Akademy zorgt ervoor dat de ingebouwde woordenlijst, nu 466 duizend woorden lang, bij de tijd wordt gehouden. Met name iets minder gebruikelijke samengestelde woorden worden nu nog niet altijd herkend. De herkenning daarvan moet nog wat worden verbeterd. Ook komt er begin 2020 een synoniemenlijst, net als bij de Nederlandse versie.
De Rijksuniversiteit Groningen heeft de Friese spellingchecker automatisch op alle werkcomputers geïnstalleerd. Dat zal niet in elke instelling gebeuren en thuis moeten mensen die hem willen gebruiken, hem zelf downloaden. Dat kan via de site taalhelp.frl.
De provincie stimuleert ondertussen het gebruik van het nieuwe hulpmiddel door in reclamefilmpjes te wijzen op het gemak ervan. Boven dit stukje staat zo’n filmpje.
Ik ben nieuwsgierig naar de etymologie van hifker. Mijn actief-Friestalige kennis had nog nooit van de term gehoord, en oersethelp.nl blijkbaar ook niet.
‘Hifker’ is een nomen agentis bij het werkwoord ‘hifkje’. Dat is een afleiding van het werkwoord ‘heve’ of ‘heevje’, een cognaat van het Nederlandse ‘heffen’ en het Duitse ‘heben’ (‘omhoog brengen, optillen’). Het achtervoegsel -kje wordt meestal ‘iteratief’ (herhalend) of ‘frequentatief’ genoemd, maar hier heeft het vooral een verkleinende functie: ‘heve/heevje’ hoort bij zware dingen, ‘hifkje’ bij lichte.
‘Hifkje’ heeft allereerst de beweging ‘op de uitgestoken hand optillen’ ontwikkeld. Daaruit is de betekenis ‘wegen op de uitgestoken hand’ ontstaan en daar weer uit betekenissen als ‘onderzoeken, controleren, testen, checken’. Ik vermoed dat de samenstelling ‘staveringshifker’ in de jaren negentig bij de Fryske Akademy is ontstaan, maar misschien is er iemand die dat beter weet dan ik.
Interessant, dank je wel voor de uitleg!