De afgelopen jaren hebben verschillende taalkundigen iets geschreven over de verschillen tussen omdat en want. Een in mijn ogen belangrijk verschil noemen ze daarbij niet.

Wouter van Wingerden noemt een syntactisch verschil: na omdat volgt een bijzin, na want een hoofdzin. Hij noemt ook een betekenisverschil: in want klinkt een rechtvaardiging of verklaring door, terwijl omdat een echte reden of oorzaak inleidt.

Jan Renkema schrijft ongeveer hetzelfde. Ook hij wijst op het syntactische verschil. Het betekenisverschil duidt hij met de woorden: “Omdat is objectiever dan want: het is meer een beschrijving van een reden. Want is iets subjectiever dan omdat: het geeft eerder het oordeel of de interpretatie an de schrijver aan. Want is daarom eerder een rechtvaardiging dan een reden.”

Marc van Oostendorp noemt in een al wat ouder stuk hier op Neerlandistiek ook het verschil tussen objectief en subjectief. Hij verwijst daarbij naar onderzoek van Anneloes Canastrelli.

Punt

Wat volgens mij ontbreekt in de overzichten van verschillen, is dat in zinnen met waarom erin het bestaan van de causaliteit of de reden de centrale mededeling kan zijn, terwijl die interpretatie van zinnen met want niet mogelijk is.

Een illustratie: als ik zeg: “Ik ruim m’n kamer op omdat dat van m’n moeder moet”, dan leert de luisteraar uit die zin dat de spreker z’n kamer opruimt en dat dat van z’n moeder moet, maar dat is bijvangst in de communicatie. Sterker nog: de uitspraak kan ook best gedaan worden als de luisteraar wel weet dat de spreker z’n kamer aan het opruimen is – die luisteraar kan zelfs op de hoogte zijn van de wil van de moeder, maar de relatie tussen moederlijke wil en kinderlijk handelen niet zien. De echte mededeling, dat waarvan de spreker aanneemt dat de luisteraar het niet weet, is dat het opruimen vanwege het wil van de moeder van de spreker gebeurt (onvermijdelijk of door tussenkomst van de wil van de spreker tot gehoorzamen).

Met want is die interpretatie niet mogelijk. Wie want gebruikt, doet in wezen twee aparte mededelingen: “Ik ruim m’n kamer op, want dat moet van m’n moeder” zegt als allereerste: “Ik ruim m’n kamer op”. Punt. En dan komt als extraatje de tweede mededeling: “De reden voor (of oorzaak van) het voorgaande is dat het van m’n moeder moet”.

Je kunt dat met de volgende zinnen heel duidelijk illustreren:

• “Ik doe weleens dingen omdat het van m’n moeder moet.” <normale zin>
• “Ik doe weleens dingen, want dat moet van m’n moeder.” <onbegrijpelijke zin>

Spreektaliger

De eerste voorbeeldzin is makkelijk interpreteerbaar, want de causaliteit of reden is de kern van de mededeling, die je kunt parafraseren als “M’n moeder bepaalt weleens wat ik doe”. De tweede voorbeeldzin bestaat uit twee aparte mededelingen, waarvan de eerste (“ik doe weleens dingen”) als losstaande mededeling zo betekenisarm is, dat ze zinloos is. Het toevoegen van een reden in een tweede mededeling maakt dat niet meer goed, wat aangeeft dat we met twee afzonderlijke mededelingen te maken hebben.

Overigens is het voegwoord omdat niet alleen bruikbaar in mededelingen waarin de causaliteit of reden centraal staat. Het is ook best te gebruiken op de manier waarop want in bovenstaande voorbeeldzinnen wordt gebruikt: in extra causale of redengevende mededelingen die volgen op een al afgeronde mededeling. Ze komen dan wel wat informeler, spreektaliger over dan hun tegenhangers met want:

• “Ik ben m’n kamer aan het opruimen – (en wel) omdat het van m’n moeder moet.”
• “Ik ben m’n kamer aan het opruimen. Omdat het van m’n moeder moet.”