In het Literatuurmuseum in Den Haag vond op 17 april 2026 de presentatie plaats van een boek over Nederlandse ‘foute’ schrijvers en literatuur: schrijvers die in de jaren dertig en veertig van de 20ste eeuw inspiratie zochten en vonden bij het nationaalsocialistische gedachtegoed. Denk aan Henri Bruning, Nico de Haas, George Kettmann en Albert Kuyle.

De zaal in het Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum is duidelijk ontworpen voor gebruik door jonge mensen, terwijl ditmaal het publiek hoofdzakelijk bestond uit (optimistisch geschat) vijftigplussers. Bertram Mourits, hoofd collecties van het museum, stelt dat we in Nederland niet zo iemand kennen als Ezra Pound of Louis Ferdinand Céline. ‘Lucebert misschien?’, overwoog Mourits. Maar nee: die had immers toen ‘ie eenmaal begon te publiceren zijn foute denkbeelden achter zich gelaten.

Zuivering

Pound en Céline dachten en schreven gruwelijk foute dingen, zijn nochtans salonfähig en worden als grote schrijvers beschouwd. Dat zulke figuren in de Nederlandse literatuur ontbreken maakt het makkelijker om onze nationaalsocialistische schrijvers niet echt serieus te nemen. Dat sluit ook aan bij het ‘goed-fout’-denken, dat zo lang in zwang is geweest als het ging om gedragingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Dat die auteurs ook inderdaad niet serieus zijn genomen betoogde Hans Anten in een boeiende voordracht, waarbij hij grondig aantoonde hoe 20^ste eeuwse literatuuroverzichten foute schrijvers systematisch negeren. Vanwege het fataal foute karakter plus het kennelijke gebrek aan kwaliteit sprak het blijkbaar ook vanzelf dat ze werden doodgezwegen. In die lacune voorziet nu het boek Nederlandse nationaalsocialistische literatuur. Repertoirevorming en canonisering van de volkse letterkunde, 1932-1945, van Willem Huberts en Jan Jaap Kelder.   

Gerard Groeneveld, ook al een leven lang bezig met ‘bruine’ literatuur, interviewde Willem Huberts over zijn beweegredenen en ervaringen. Beiden bemerkten dat wie zich met deze materie bezighoudt zich altijd moet verantwoorden. Huberts stelde nadrukkelijk geen moreel oordeel te willen vellen, omdat dat niet de taak is van een literatuurhistoricus. Interessant was te horen hoe fascistisch geïnspireerde literatoren destijds probeerden bepaalde schrijvers of teksten binnen hun invloedssfeer te betrekken. Uitgesproken voorbeeld is de novelle ‘Bint’ van Bordewijk. Nota bene, dezelfde Bordewijk die na de Tweede Wereldoorlog voorzitter werd van het zuiveringscollege dat oordeelde over het gedrag van letterkundigen tijdens de oorlog.

Neerlandicus Willem Huberts besluit met dit boek een leven lang onderzoek naar de materie. Daarbij kon hij gebruik maken van materiaal van zijn te vroeg overleden collega-onderzoeker Jan Jaap Kelder (1955-2017). Dat aan twee kinderen van Kelder de eerste exemplaren van het boek werden uitgereikt was een ontroerend moment. De presentatie werd besloten met een borrel in de ruimte die veertig jaar geleden van opvallend kleurig uitgevoerde muurschilderingen werd voorzien – door de genoemde Lucebert. Het zet een mens aan het denken over wat Huberts eerder op de middag zei: mensen zijn in hun denken en doen nooit helemaal zwart wit.   

Het boek is verschenen bij de Amsterdam University Press. .