Karel van het Reve had een bijzondere manier van schrijven en spreken: zijn toon ademt zoveel nuchter ik-laat-me-de-kaas-niet-van-het-brood-eten uit, dat je geneigd bent ieder zijn beweringen klakkeloos aan te nemen. Iemand die zo tegen onzin is, die moet de wereld toch wel zien zoals hij is?
Dat verschijnsel valt goed te illustreren aan de hand van de causerieën die Van het Reve aan het eind van zijn leven hield voor de Wereldomroep. Een liefhebber heeft die enige tijd geleden op YouTube gezet, zodat je ze kunt afluisteren.
Een van die causerieën gaat over weerberichten. Nadat de schrijver gespeculeerd heeft over de vraag hoe het feit dat men in weerberichten vijf dagen vooruit kan kijken het levensgeluk negatief gaat beïnvloeden, gaat hij over op de taal van het weer. Hij heeft iemand gevonden die denkt dat er te moeilijke woorden in het weerbericht voorkomen:
Dan zegt Van het Reve: “Een woord als uiteenlopend komt geloof ik alleen in het weerbericht voor. Je hoort nooit iemand zeggen dat hij uiteenlopende boeken gelezen heeft of dat hij de laatste weken uiteenlopende wijnen heeft gedronken. Uiteenlopend komt alleen voor in de zin zwakke wind uit uiteenlopende richtingen.”
Deze mededeling is duidelijk gedaan in de tijd dat er wel een Wereldomroep was, maar geen Google. Hij klinkt op het eerste gehoor heel plausibel. Waarom zou iemand over dit onderwerp zomaar wat verzinnen?
In januari 2015 schreef ‘book junkie‘:
Ik heb de meest uiteenlopende boeken gelezen.
Ondertussen meldt een wijnliefhebber op een forum dat er geen
belemmering hoeft te zijn om zeer uiteenlopende wijnen te drinken.
Wat is hier aan de hand? Is het gebruik van het woord uiteenlopend sinds Van het Reve voor de radio sprak hand over hand toegenomen? Dat is mogelijk, maar niet erg waarschijnlijk. De voorbeeldzinnen die hij gaf, klinken (nog steeds) een beetje raar. Opmerkelijk is dat in de voorbeelden die ik vond er over het algemeen sprake is van de meest of zeer uiteenlopende boeken of wijnen, en ook Van het Reves voorbeeldzinnen lijken ervan op te knappen wanneer je ze voorziet van zo’n versterking: je kunt je wel degelijk voorstellen dat iemand vertelt dat hij zeer uiteenlopende boeken gelezen heeft, of dat hij de laatste tijd de meest uiteenlopende wijnen heeft gedronken.
Dat uiteenlopend heeft dus vaak een versterking nodig om acceptabel te zijn. Waarom zou dat zijn?
Dat uiteenlopend in een weerbericht zonder iets ervoor voorkomt, kan te maken hebben met dat het dan meer letterlijk is. Bij, De wind komt uit uiteenlopende windrichtingen, lopen ze ook daadwerkelijk uiteen in noord, oost, zuid en west. Bij boeken en andere onderwerpen is het meer beeldspraak.
Maar waarom is het dan toch nooit, Ik lees uiteenlopende boeken? Uiteenlopen is voor mijn gevoel zoiets als twee of drie, of bij windrichtingen vier. Maar bij boeken of wijnen bedoel je dan veel meer variëteiten, tientallen. En dus wil je er een overtreffende trap van maken, of het sterker uitdrukken. Zo zou je mogelijk wel, De uiteenlopendste boeken, kunnen schrijven, maar dat is een tongbreker en schrijf je er meest of zeer voor. Voor wat deze verklaring waard is.
[ Terzijde. Ik lees al jaren dat het gebruik van meest voor een overtreffende trap niet correct zou zijn, maar ik schrijf, Het meest interessante boek, in plaats van, Het interessantste boek. Ik vind interessantste dan een lelijke tongbreker. Mogelijk is het met meest een anglicisme, maar wat dan nog? ]
Interessante verklaring, er zit wat in!
Mijn fantasie ging dezelfde kant op, maar struikelde over het gegeven dat uiteenlopen (net als uiteenspatten) vanuit één centraal punt plaats vindt. Zoals bij een forensisch onderzoek op de hei waar onderzoekers alle kanten uitlopen om te kijken waar het lijk begraven ligt.
Ik denk dat dat uiteenlopen van windrichtingen zijn oorsprong vindt in het kaartje waarop die windlijnen "lopen" (want winden lopen niet, maar waaien een kant op). En die lijnen zijn, zoals gesteld, limitatief, laten we zeggen een stuk of acht, lijnen die lopen van NW naar ZO of van W naar O, etc.
Bij boeken en wijnen kun je meer verschillen maken in uitgangspunt, niet alleen dat locale.
Een stoute gedachte is misschien dat het woord uiteenlopend zo specifiek is dat het een steunwoord nodig heeft om zijn oorspronkelijke wording maar gauw uit onze gedachten te laten verdwijnen. Want we begrijpen donders goed dat het niets meer of minder betekent dan anders, verschillend, afwijkend.
Bij "uiteenlopende" moet ik meteen aan "kwaliteit" denken. "De boeken/wijnen waren van uiteenlopende kwaliteit." Klinkt in mijn oren helemaal oké.