O Steen dier over-blijf! o steen wijt vermaert,
Die windt, waeter, noch vier oynt en hebt willen mijden.
Op wien den Heerscher groot heeft stervende gaen snijden,
De letters die zijn kerck zoo weerdelijck bewaert.

O schoon-blinckende roots’ die alle mensch verclaert:
In welck’ oock alle ziel moet daeghelijcks verblijden:
O steen ons herten wensch! die hem oock t’aller tijden,
Kan heffen in de Locht, uyt ‘tdiepste vander Aerdt.

Den dierbaeren Saphir heeft zeker eyghentheden:
Soo oock den Emeraud om t’heylen siecke leden:
Voor pest, en quaede Locht nut achtmen den Robyn:
Maer o zaelighen Steen! Steen vrij van alle vlecken,
Wilt in dees ijser eeuw’ my eenen Seyl-steen sijn,
Om my uyt deser aerd’ naer d’Hemelen te trecken.

Balans

Wat is hier aan de hand? Het is moeilijk in te zien dat hier inhoudelijk of syntactisch een woord of een woorddeel ontbreekt, maar het is ook moeilijk in te zien wat voor effect de kleine aarzeling zou moeten bewerkstelligen die het ontbreken van die lettergreep veroorzaakt. Het gaat hier nu juist om een volmaakte en solide steen! Wanneer je teveel sonnetten uit de vroege zeventiende eeuw leest, kan zoiets je dwars gaan zitten. (Een lezer van het blog wijst erop dat het plaatje met de notenbalk laat zien dat het woord soo ontbreekt in de eerste regel.)

Vanaf de tweede regel is sowieso iedere regel in balans. En daardoor komen we ook wat te weten over het woord oynt.

Neusklank

Ooit is een bijzonder woord. Het is bijvoorbeeld uniek voor onze taal, en heeft geen duidelijke pendant in het Duits of Engels. Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands komt het  vermoedelijk van een oud woordstukje jo dat op zich ‘altijd’ betekende en dat versterkt werd met iets dat leek op het huidige Engelse yet. Dat jojet moet dan op een aantal manieren gesleten zijn: de eerste j ging eraf, en op zeker moment was ook de tweede lettergreep verdwenen.

Dat laatste nu was bij De Harduwijn kennelijk al gebeurd: zijn oynt moet je als eenlettergrepig tellen. Zelfs de n kan daar niets aan veranderen – niemand begrijpt wat die n daar moet, in sommige Vlaamse dialecten vind je hem nog steeds en zeggen ze ooint of oont met een neusklank die uit de lucht is komen vallen.

Dat is het prettige van de moderne tijd voor het taalonderzoek: dat de dichters lettergrepen begonnen te tellen, en dat we dus kunnen nagaan hoe lang hun gedichten waren.

Ontmoet

Die moderne tijd had overigens al een paar voorlopers: we weten dat sommige dichters al in de veertiende eeuw experimenteerden met versvormen waarvoor het nodig was om lettergrepen te tellen. Het leven van Sinte Lutgarde is daarvan het beroemdste voorbeeld en het Middelnederlandsch Woordenboek weet te melden dat in dat gedicht ooit slechts één keer eenlettergrepig is, en verder altijd twee lettergrepen telt, terwijl nooit vaker eenlettergrepig is. (Overigens gebruikt De Harduwijn oynt hier samen met de ontkenning en en dus in de betekenis van nooit).

Op enig moment moet iemand natuurlijk een geschiedenis schrijven van ooit: waar het nu precies vandaan komt, hoe een woord dat ‘altijd’ betekent, ‘op enig moment’ kan gaan betekenen, en uiteindelijk ‘eens’ (‘ik heb je ooit ontmoet’). En dan een dik hoofdstuk erin over hoeveel lettergrepen dichters telden als ze dat woord gebruikten.