Door Henk Wolf

Redacteurs van Nederlandse kranten vertalen voortdurend en vertalen is moeilijk. Heel verwonderlijk is het dan ook niet dat persberichten en citaten geregeld worden omgezet naar een wat houterig Nederlands. Zolang de inhoud daarbij correct wordt weergegeven, is dat geen ramp. Wordt de inhoud geweld aangedaan, dan kan dat wel ernstig zijn.

Zaterdag verscheen er op de website van Trouw een vertaling van een toespraak die het Britse Lagerhuislid David Lammy begin januari heeft gehouden. In z’n toespraak trekt Lammy van leer tegen de Brexit, die hij ‘A trick. A swindle. A fraud’ noemt.

Lammy is een goede spreker en hij heeft z’n rede in de vorm van een analogie gegoten. Zijn boodschap is dat de Brexit slecht is voor Groot-Brittannië en dat politici dat hardop moeten zeggen, ook al wil het grote publiek het niet horen. Dat maakt hij aannemelijk door te vertellen hoe hijzelf in 2011 tegen de wil van z’n buurtgenoten in de Londense wijk Tottenham de waarheid sprak over de rellen daar.

Lammy in het Nederlands

Volgens Trouw zei Lammy het volgende:

“De rellen waren veroorzaakt door de moord op Mark Duggan – een moord door de politie. Veel stadsgenoten drongen er bij mij op aan om te zeggen dat die moord de rellen niet alleen had veroorzaakt, maar ook rechtvaardigde.”

Toen ik dat las, verbaasde ik me over de weinig parlementaire beschuldigende toon van dat citaat. Vervolgens bedacht ik dat ‘De rellen waren veroorzaakt’ vermoedelijk een slechte vertaling was van een Engelse zin met cause erin. Dat werkwoord betekent soms ‘veroorzaken’, maar het kan ook gebruikt worden om de beweegreden van een handeling aan te geven. Zo’n fout zou ernstig zijn omdat ie Lammy laat zeggen dat er een causaal verband zou zijn tussen een moord en de rellen, terwijl ie dat mogelijk helemaal niet heeft gezegd.

Ook het dubbele moord verbaasde me. Zo’n herhaling van een woord is een retorische truc om ergens extra aandacht voor te vragen. Politiemensen die moorden plegen, dat is in Europa iets uitzonderlijks en niet iets waar een parlementariër zo tussen neus en lippen door gebruikt van maakt in een pleidooi tegen het opzeggen van het lidmaatschap van een internationale organisatie. Leek me.

Lammy in het Engels

Gelukkig staat vrijwel alles wat politici zeggen tegenwoordig op internet. Een video van de toespraak van David Lammy was makkelijk te vinden, net als de uitgeschreven Engelse tekst. Hier staan ze allebei op de Facebookpagina van Lammy zelf: link.

Wat de politicus echt zei, is het volgende:

“Many members of the community were urging me to say that the killing of Mark Duggan by police, which had sparked the riots, justified this rage.”

Er was dus geen sprake van een naïeve foute vertaling van cause. Dat woord komt in de Engelse tekst niet voor. In plaats daarvan staat er het werkwoord sparked, dat een veel minder direct verband uitdrukt. De site mijnwoordenboek.nl geeft als omschrijving ‘(often with off) to start (a row, disagreement etc): “Their action sparked off a major row.”‘ en als Nederlandse vertaling ontketenen. Dat werkwoord drukt dus de relatie uit tussen de aanleiding tot boosheid en de manier waarop er aan die boosheid verbaal en/of fysiek uitdrukking wordt gegeven.

Tot mijn verbazing ontbrak ook de retorische dubbele moord in de oorspronkelijke tekst. Er staat één keer killing. Dat woord kan soms het best in het Nederlands worden vertaald als moord, maar of dat hier ook het geval is, waag ik te betwijfelen. In het Engels kan iemand ook ‘killed in an accident’ zijn of ‘killed by a falling coconut’. In Engelse krantenberichten over de dood van Duggan wordt bovendien vaak geschreven dat die volgens de rechtbank ‘lawfully killed’ was – een context waarin het per definitie onwettige moord geen zinvolle betekenis heeft. Er is al met al geen reden om aan te nemen dat Lammy de politie als moordenaar betitelt, de neutralere vertaling gedood was hier meer op d’r plaats geweest.

Heel erg verbaasde me ook dat ’the killing of Mark Duggan by police, which had sparked the riots, justified this rage’ in de Engelse tekst alleen in een bijzin staat. Dat betekent dat je de zin kunt lezen alsof Lammy de relatie tussen ’the killing of Mark Duncan’ en ’the riots’ niet zelf vaststelt, maar het bestaan ervan in de mond van ‘many members of the community’ legt. De zin ‘De rellen waren veroorzaakt door de moord op Mark Duggan’ in Trouw laat Lammy die relatie als feit presenteren.

Bewerkingen van de vertaler

Wat Lammy in wezen in het stukje tekst zegt is dat veel mensen in Tottenham er bij hem op aandrongen om te zeggen dat hun geweld gerechtvaardigd zou zijn door het doden van Mark Duggan. De vertaler heeft het element moord zelf toegevoegd, dat nog eens retorisch uitgelicht, van een aanleiding een causaal verband gemaakt en die causaliteit door Lammy als feit laten presenteren.

Dat levert een vertaling op die meer is dan alleen krukkig. Ze doet de inhoud geweld aan.