Volgens Van Dale is een definitie van wijsheid: ‘de hoedanigheid van wijs te zijn’. Waarschijnlijk hebben woordenboeken over de hele wereld zulke definities voor wisdom, sagesse, ਸਿਆਣਪ, мудрість. Maar er valt wel wat op af te dingen, zegt de Franse taalwetenschapper Friederike Moltmann in een recent artikel.

Neem bijvoorbeeld het verschil tussen de volgende twee beweringen:

• Wijsheid is bewonderenswaardig.
• De hoedanigheid van wijs te zijn is bewonderenswaardig.

De tweede zin klinkt wat vreemder dan de eerste, en dat komt niet alleen door de wat omslachtige redenering. De eerste zin lijkt te betekenen: iedere keer wanneer je iemand (of iets) op onze aardbol tegenkomt die (of dat) van wijsheid getuigt, roept dit bewondering op. De tweede verwijst naar een abstracte eigenschap en het is een beetje raar om een abstractie te bewonderen. Een soortgelijk verschil zit er tussen de volgende twee zinnen:

• Ware wijsheid is zeldzaam.
• De hoedanigheid van waarlijk wijs te zijn is zeldzaam.

Je kunt wel zeggen dat je weinig voorbeelden van ware wijsheid tegenkomt in je leven, maar een ‘hoedanigheid’ is één abstract ding, en dat kan niet echt zeldzaam zijn.

Het zijn subtiele verschillen, maar het aardige van Moltmanns aanpak is dat ze laat zien hoe we aan de hand van heel gedetailleerde beschouwingen van woordbetekenissen iets kunnen leren over hoe we (wij, gewone mensen, zonder speciale filosofische of andere specialistische kennis) eigenlijk over de wereld denken. Zo laat ze zien dat wijsheid wel zo concreet is dat we er een tijd aan kunnen toekennen (‘wijsheid komt met de jaren’, ‘Noa’s wijsheid ging voorbij’) maar geen plaats (‘Noa’s wijsheid is in Amsterdam’ is vreemd, ook al bevindt Noa zich in Amsterdam). Omgekeerd kan een hoedanigheid wel gaan over (wijs) zijn maar niet over worden of blijven: ‘de hoedanigheid van wijs blijven’ is gek, zoals geen enkele gebeurtenis een hoedanigheid kan opleveren. Je kunt het niet hebben over ‘de hoedanigheid van naar huis gaan’.

Kennelijk hebben we tamelijk subtiele ideeën over wat wijsheid is (of geluk, of enthousiasme) en hoe dat verschilt van hoedanigheden. Tegelijkertijd zijn die verschillen lastig onder woorden te brengen en het is heel begrijpelijk dat woordenboekmakers zich er niet om bekreunen, juist omdat degene die deze dingen opzoekt het verschil intuïtief toch al begrijpt – het lijkt immers in allerlei talen op dezelfde manier te werken.