“De logica”, schrijft Sjoerd van der Niet in zijn nieuwe boek, “brengt ons niet van de ene naar een andere plek. We moeten springen, wijzelf.” Het is een belangrijk thema in Van der Niets nieuwe boek Zo niet, dan toch. Dat boek kun je lezen als een toegankelijke inleiding in de logica, nee, je zou eigenlijk willen dat zo’n boek verplichte lectuur zou zijn voor iedereen die weleens ergens logisch nadenkt. Maar het gaat tegelijkertijd ook over de beperkingen van die logica, de relatie tussen een logische formule, of zelfs een zin in menselijke taal, en de logica.

Die relatie stelt Van der Niet dus voor als een sprong. De zin “Ik heb 5 gegooid” weerspiegelt, zegt hij, op zich slechts 1 bit informatie. Hij zegt dat ‘spreker heeft 5 gegooid’ volgens de spreker waar is, en ‘ik heb geen 5 gegooid’ onwaar. 1 bit (de informatie die vertegenwoordigd wordt door één 0 of één 1), dat is heel weinig voor de moeite die je moet doen om die hele zin te zeggen. Dat de zin in de praktijk veel meer betekent, komt doordat we mensen kunnen springen van de rommelige, betekenisvolle werkelijkheid naar de strakke, precieze maar ook wat armoedige wereld van de taal en de logica (voor Van der Niet vallen die zo ongeveer samen) en weer terug,

We hoeven de context ook maar een klein beetje te verruimen of een zin wint al aan betekenis. WIe zegt dat hij 5 gegooid heeft in de context van een dobbelspel, zegt daarmee al veel meer, namelijk dat de zinnen “ik heb geen 1 gegooid”, “ik heb geen 2 gegooid”, “ik heb geen 3 gegooid”, “ik heb geen 4 gegooid”, “ik heb geen 6 gegooid” allemaal ook waar zijn. Dat is zo omdat je als luisteraar de betekenis van de zin kunt verrijken met je kennis van de structuur van dobbelstenen en de aanname, voortkomend uit kennis over hoe mensen communiceren, dat de spreker verslag doet van één worp.

In de pure logica zijn, zou je kunnen zeggen, alleen tautologieën waar, en tegelijkertijd wordt de betekenis van tautologieën ons alleen aangereikt door kennis van de context. “Een Duitse minister van financiën is een Duitse minister van financiën” levert strikt genomen 0 bits aan informatie, maar doordat wij mensen allerlei verbanden weten te leggen tussen zinsdelen en de werkelijkheid buiten de taal kan het voorbeeld een diepe waarheid uitdrukken over het universum.

Van der Niet schrijft het allemaal aantrekkelijk, om niet te zeggen aanstekelijk, op. Je krijgt er zin van om naar de wereld te kijken en erover te praten, en om dat praten na te denken, en over dat nadenken te praten. Zo niet dan toch is wat dat betreft een nog geslaagder opvolger van Van der Niets vorige boek Als dan dus daarom: een gedegen inleiding in de basisbeginselen van de analytische taalfilosofie die tegelijkertijd helemaal niet gedegen aanvoelt, maar speels en vrolijk.

Wat wel jammer is: dat dit allemaal in een boek staat. Van der Niet werkt als ik het goed zie als commercieel adviseur en hij zal aan die boeken een zeker prestige ontlenen, maar ik heb niet de indruk dat zijn zo waardevolle teksten op deze manier ook een publiek bereiken. Geld zal hij er dus niet mee verdienen. Waarom ze dan toch een boek en niet bijvoorbeeld een blog?

Sjoerd van der Niet. zo niet dan toch. Over ons redeneren en wat daar wel en niet logisch aan is. Eindhoven: Damon, 2021. Bestelinformatie bij de uitgever.